1927 senesiniñ zelzelesi: Poltavalılar Qırımnıñ zarar körgenleri içün parayı nasıl toplay ediler
Poltavalılar Qırımnıñ zarar körgenleri içün parayı nasıl toplay ediler.
XX asırnıñ başında Qırım yarımadası keçirgen eñ küçlü zelzelelerden biri 1927 senesi yaz ve küzdeki yerastı sarsıntıları oldı.
Qara deñizde epitsentri olğan ilk altı ballı zelzele iyünniñ 26-nda Qırımnıñ cenübiy yalısında yüz berdi. Yer qabığınıñ sarsıntıları yaşayış evleriniñ çoqusında çatlaqlarnıñ peyda oluvından ğayrı büyük viranlıqlarğa ve qurbanlarğa ketirmedi. Gazeta malümatlarına köre, o vaqıt zararnıñ miqdarı bir million qarbovanetsni keçmedi.
Sentâbrniñ 11-den 12-sine keçken kcesi olğan nevbetteki zelzele daa da küçlü oldı, o, Qırım sakinlerine musibet ketirdi. Bu sefer tabiat afeti daa da ciddiy aqıbetlerge ketirdi: üç insan elâk oldı, 65 insan ise yaraqlandı.
Zelzeleniñ merkezinde onıñ küçü 9 ballğa yetkeni tahmin etile. 11 saat devamında qırımlılar 27 küçlü sarsıntı duydılar. Umumen ise 200-den ziyade sarsıntı qayd etildi. Aqyar tübündeki deñizde qocaman tütün tereklerini körmek mümkün edi – metan yana edi.
Bir qaç kün devam etken zelzele Aluştadan Aqyarğa qadar yalı boyundaki binalarnıñ viran olmasına ketirdi. Mimariy abideler zarar kördi: Ceneviz qalesi, Vorontsov sarayı. Oreanda tübündeki şosede taş tökükleri (uçuqları) peyda oldı, Kikeneiz qasabası zarar kördi, umumen Yalta rayonında binalarnıñ 70 faizi bozulğan edi. Zelzele dalğası Aqmescitke de yetti, Qırımnıñ dağlar ögündeki ve çöl qısmındaki qasabalarnı da sarsıttı.
Zelzele neticesinde zarar körgen qırımlılarğa yardım etüv çağırışları hüsusan Poltava sakinlerinden de eşidildi. Qırımda tabiat afetinden zarar körgen işçi ve köylülerge yardım etüv Poltava okrug komitetiniñ meclis protokolınıñ qararına binaen kerekli malümatlandıruv ve para toplanuvına qoşuluv beyannamesi tarqatıldı.
1927 senesi oktâbrniñ 17-de Qırımda zelzeleden zarar körgen işçi ve köylülerge yardım etüv Poltava okrug komitetiniñ meclis protokolı. (Tam tarih kösterilmegen).
Poltava vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. r.-363, op. 1, iş 715, saife 44
Poltava vilâyetiniñ Devlet arhivinde saqlanğan Poltava okrug icra komitetiniñ Qırımdaki zelzele aqqında ve tabiat afetinden zarar körgen yerli ealiğe yardım etüv tedbirleri aqqında Poltava vilâyetiniñ bütün cemaat, kooperativ teşkilâtlarına ve rayon icra komitetlerine malümatnamasından: «Sentâbr ayında SSCB-niñ eñ yahşı qısmına büyük musibet keldi: Qırımnıñ deyerlik bütün cenübiy yalısını viran etken büyük zelzele oldı... Qırım cumhuriyetiniñ yüz biñlerce işçi ve köylüsi mesken ve mal-mülküni coytıp, zelzeleden zarar kördi. Zelzeleden umumiy zarar yüz biñlerce qarbovanets ile sayılır».
Cemaat, kâsip ve kooperativ teşkilâtları zarar körgenlerge maddiy yardım etmege teklif ettiler, rayon icra komitetlerine ise avale etildi: «...para toplamağa başlamaq... em de bütün vatandaşlar tarafından hem para ile, hem ötmek ile göñülli iane etüvlerni qabul etüvni açmaq ve soñra kooperatsiya vastasınen satmaq. Bütün paralar Poltavadaki Devlet bankınıñ (Derjbank) filialına Okrug komitetiniñ cariiy esabına yöneltilmelidir».
Poltava okrug icra komitetiniñ Qırımdaki zelzele aqqında ve tabiat afetinden zarar körgen yerli ealiğe yardım etüv tedbirleri aqqında Poltava vilâyetiniñ bütün cemaat, kooperativ teşkilâtlarına ve rayon icra komitetlerine malümatnaması. 1927 (tam tarih kösterilmegen).
Poltava vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. r.-363, op. 1, iş 715, saife 7
Qırımnıñ zelzeleden zarar körgen işçi ve köylülerge yardım etüv Poltava okrug komissiyasınıñ Beyannamesinde para toplanuvına qoşulmaq aynı böyle çağırış yañğıradı: «Qırımnıñ işçi ve köylülerine beklegenleri doğmuşca (qardaşça) yardımnı acilen etmek kerek. Okrug icra komiteti 1000 qrb. töledi ve bütün zemetkeşlerni davet ete...»
Qırımnıñ zelzeleden zarar körgen işçi ve köylülerge yardım etüv Poltava okrug komissiyasınıñ Beyannamesi. 1927 (tam tarih kösterilmegen).
Poltava vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. r.-363, op. 1, iş 715, saife 21
Bila Tserkva rayon icra komitetiniñ malümatına köre zelzeleden zarar körgen Qırımnıñ işçi ve köylülerine yardım etüv aylığı (küzetim ayı) keçirilgen vaqıtta paralar toplandı ve bildirildi ki: «...köylerde imzav kâğıtları boyu göñülli iane işiniñ aqıbetlerini soñ esaplamaq içün, rayon icra komiteti zarar körgenlerge yardım etüv bütün Köy komissiyalarına (Silkomisiyalarına) yolbaşçılıq berdi ki, olar özlerinde toplanğan parayı fevralniñ 14-üne qadar teslim etsinler...»
Bila Tserkva rayon icra komitetiniñ Poltava okrug icra komitetine zelzeleden zarar körgen Qırımnıñ işçi ve köylülerine yardım etüv aylığı esnasında para toplavğa dair yapqan tedbirleri aqqında malümatnaması. 1928 senesi fevral 2.
Poltava vilâyetiniñ Devlet arhivi, F. r.-363, op. 1, iş 715, saife 72