Eki deñiz energiyası, 2 qısım. Kök deñizniñ tabiat generatorı
Dünyanıñ eñ kiçik deñizi olğan Azaq deñiziniñ energiya resursları.
Valeriy Verhovskiy. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, 21-inci sanı
Keçken maqalimizde Qara deñizde energiya resurslarını tapıp çıqaruv (hasıl etüv) imkânlarını diqqatqa aldıq, faqat bizniñ memleketimiz eki deñizge çıqışını saqlamaqta. Azaq deñizi ukrainalılarğa nasıl hazineler azırlap berir?
Bu tabiatnıñ nadir süretidir (vaqiasıdır): Azaqta suv onca tuzlu degil — ortaca tek 11,5% tuz, bu tatlı suvğa baqqanda on kerre çoq, lâkin okeanlardaki suv tuzluğundan üç kerre azca. Qadimiy yunanlılar ise oña Meot göli dep aytqan. Azaq adı ise arapça «al-zavard» (yazılışına köre, aslı "azraq" renkini añlata) sözünden kerek ki, yani «lâcivert», kök mavulığı; bizim ecdatlarımız oña Kök deñiz dep aytqan edi. Gerçi deñiz nebatatınıñ qaviliği (çoqluğı) onıñ suvuna yeşil tüs berir.
O — dünyanıñ eñ sığ deñizidir, onıñ eñ teren noqtası tek 14 metrdir, ortaca terenligi ise 6 metrni teşkil ete, üstelik, tübüne 4-6 metr balçıq qatlamı döşelgen. Böyle olma sebebi, onıñ yazlıq künlerde pek yahşı qızınmasıdır. Bu deñiz daim planktonnıñ inkişafına yol bere; çünki qırımtatar ve türkiy adlarından biri "Balıq deñizidir" (Balıq-deñiz). Mında ep deñiz, ep tatlı suv balıq çeşitleri buluna. Deñiz faunası ve florası qıymetine köre, Azaq deñizi dünyada birinci yeri alıp tura. Meselâ, azaq suvlarında birim meydanlığı başına tüşken balıq qaldığı (sıqlığı) Hazar deñizine nisbeten altı buçuq kere, Qara deñizine nisbeten qırq kere, Aq deñizge (Oq deñizine, yani Seredzemne) nisbeten ise 160 kere daa büyüktir.
Tüp balçığında (milda) biohimiya ceryanları keçe, ve bu yerde şaraitler qomşu Qara deñizine baqqanda daa yahşıca ola, bunıñ neticesinde olar intesiv şeklinde kete, ve bu kiçicik meydanlıqta dev biogaz kölemi peyda ola. Biogaz metandan ibarettir, qara deñiz terenliginden farqı şunda ki, azaq suvlarında biogaz kerçekten degende kükürtsuv (serovodorod) esap etmey.
Suv yüzüne çıqıp atmosferğa kirgen metan, ekologiya problemlerini derinleştire. Stenford universitetindeki amerika taqiqatçılarınıñ fiyatlandıruvlarna köre, avada metannıñ artması — metannıñ ozon qatlamını bozması demek, bu iqlim deñişmelerini peyda ete ve dünyaviy isinmek esnaslarını arta. Yani azaq metanınıñ toplanılması (çıqarılması) ve onıñ yağıluvı (yanması) planeta tabiatına onıñ avağa serbest aqıp kirmesinden daa az zarar berecektir — böyle qarama-qarşılıqlı aqiqattır. Tabiattan bağışlanğan ve aynı vaqıtta deñiştirmesi bar olğan bu resursı toplamaq içün olurmı (mümkünmi)? Mariupol tehnikiy universitetiniñ alimleri problemnen meşğul ediler.
Metannı birleşken savutlar printsipinen (resimde) çıqarmaq içün ciddiy qolay olğan tehnikalari (tehnologiyaları) inkişaf ettirildi. Metan daima yuqarı köterile, bunıñnen beraber üstte bulunğan sigitni (yemkost) toltura.
Yalıboyu suvlarında, metan konsentratsiyası akvatoriyanıñ merkeziy qısmına baqqanda, bir qaç kerek yüksekçedir. Böylelikle, onı deñizge uzaqlaşmadan çıqarıp olacaq, yaldav platformaları ya da tüp teçizatlar (zavodları) içün çetel harcamalarsız. Lâkin mında azaq yalılarnıñ kimge saipligi meselelisi pek qattı köterile, o yüzden ki, deñiz sızığınıñ üçte biri — Qırımnıñ Yediqıyu (Leninge) rayonıdır, qayda rusiye basqıncıları tarafından bizniñ devletten tartıp alındı, çeregi — Krasnodar ülkesi ve qalğanlar — Donetsk, Zaporijjâ (Zaporojye) ve Herson vilâyetleriniñ yalıboyu regionları ki, olarnı da «kreml hayalperesti» «Yañı rusiye» yalına qoşmaqğa itiraz etmey.
Azaq deñizi er yıl biogazınen 100 milliard kub metra bere bilirdi. Bugün Ukraina yıllıq kibi 32 milliard kub metra tabiat gazını qullana, olardan 18 milliardı bizim devletimizden çıqarıla, qalğanı ise import etile. Rusiye Federatsiyası bütününen 600-640 milliard kub metra tabiat gazını hasıl ete, ve bu oña yalıñız oligarxlarnıñ esaplarını zenginleştirmekge imkân bermeyip, daa çürük imperiyanıñ bütcesini bütün qazadan (felâketten) tınç saqlamağa, «rus dünyası» ilerilemesine ve avropa memleketlerinde onıñ tesirine keniş şaraitler qoymağa şaraitler qura.
Ukrainanıñ, atta bütkül insan tsivilizatsiyasınıñ (medeniyetiniñ) kelecegi bitmez-tükenmez karbon-sular yanması ile bitmey; oña yañı texnologiyalar tatbiq etilmek lâzim — olar ekologiya boyunca təmiz, tapılması qolaylıq ve yahşı tesirli olacaq. Faqat o zamanğa qadar da kömürsuvlar himiya sanayisi içün kerekçi hamma madde alında qalacaqtır. Amma bunğa qadar irişmek daa pek uzaqtır, biz öz evimizde bu kibi büyük zenginliklerni saqlap durğanda (bar olğanda) kene da çetel topraqlardan energiya resurslarını satıp almaqnen daa başqa devletlerniñ iqtisadiyatına (ekonomiyasına) aqça yatırmaqğa değermi?