Şefika Gaspıralı'nın Kadın Dünyası
20. yüzyılın başında bir Kırım kadın kahramanının cesur hikâyesi.
Halise Zinedin. «Krymska Svitlytsya» Gazetesi, 2017, Sayı 2
Şefika Gaspıralı, aydınlanmacı İsmail Bey Gaspıralı'nın kızı, ünlü babasının gölgesinde kalmadı. Aksine, aktif toplumsal faaliyetleri halkının tarihinde önemli bir iz bıraktı. Bu olağanüstü kadın sayesinde, daha 1917 yılında Müslüman kadınlar çok eşliliğin ortadan kaldırılmasını, erkeklerle siyasi ve sosyal eşitliği elde ederek o yılların tüm toplumsal faaliyet alanlarına girmeyi başardılar. Kırım'da Kırım Tatar kadınlarının özgürleşme hareketine bizzat Şefika Hanım öncülük etti ve onun ilerici coşkusu sonraki nesiller için bir örnek teşkil etti.
Şefika Gaspıralı 1886 yılında Bahçesaray'da doğdu. 17 yaşından itibaren babasıyla birlikte Gaspıralı ailesinin aile işi haline gelen «Tercüman» gazetesinin matbaasında çalışmaya başladı. Eğitimi uğruna birkaç yıllığına matbaadan ayrılmak zorunda kaldı. 1905 yılında pedagoji lisesinden mezun oldu ve «Tercüman»daki işine geri döndü. Aynı yıl yetkililer, Müslüman dünyasında ilk olan ve «Tercüman»ın eki olarak yayınlanması öngörülen aylık kadın dergisi «Alem-i Nisvan» («Kadın Dünyası») dergisinin çıkarılmasına izin verdi. İsmail Bey, derginin yazı işleri müdürlüğüne Şefika'yı getirdi. Genç kız sorumlulukla işe koyuldu ve çok geçmeden onu, temel amacı Müslüman kadınların manevi gelişimi ve eğitimi olan haftalık bilimsel-edebi bir dergiye dönüştürdü.
Ertesi yıl genç kız, Azerbaycanlı toplum adamı Yusuf Nasipbeyli ile tanıştı. Zekâsı, becerikliliği ve cazibesiyle onu büyüledi. Şefika da Yusuf'a kayıtsız değildi ve çok geçmeden Kırım kamuoyu, herkesin saygı duyduğu İsmail Gaspıralı'nın kızı ile genç Azerbaycanlı siyasetçinin düğününü öğrendi. Ancak Kırım'dan ayrılmadı. Artık tüm faaliyetleri sevdiği dergiyle bağlantılıydı. Fakat 1911 yılında yetkililer, gerekçe göstermeden dergiyi kapattı. Şefika Gaspıralı'nın 1917 yılında derginin yayınını yeniden başlatma girişimlerinin tamamı başarısızlıkla sonuçlandı.
Devrim yıllarında Şefika Gaspıralı yoğun bir faaliyet yürüttü. Müslüman kadınların tüm haklarının tanınmasını içermesi gereken Kırım Merkezi Müslüman Kadınlar Komitesi'nin kurulmasını başlattı. Komitenin faaliyetleri, anneliğin ve çocukluğun korunmasını sağlamaya, Müslüman kadınların tüm toplumsal ve hizmet faaliyet alanlarına girmesini teşvik etmeye, çeşitli etkinlikler düzenlemeye yönelikti.
Şefika Gaspıralı yalnızca kadın hareketinin organizatörü ve lideri değil, aynı zamanda tanınmış bir siyasetçi, Kırım Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı Noman Çelebicihan'ın dostu ve silah arkadaşıydı. Nitekim Kasım 1917'de Yevpatoriye ilçesinden I. Kırım Tatar Halk Kurultayı'na delege seçildi. Kırım Tatar hükümetinin dağıtılması ve Çelebicihan'ın Şubat 1918'de idam edilmesinin ardından Şefika, Azerbaycan'a kocasının yanına gitmek zorunda kaldı. Bu sırada Yusuf Nasipbeyli Azerbaycan'ın başbakanı oldu, ancak 1920 yılında Bolşevik darbesi sonucu Azerbaycan'daki millî hükümet devrildi ve Yusuf kurşuna dizildi.
Kocasının trajik ölümü Şefika Gaspıralı'yı Türkiye'ye göç etmeye zorladı; burada mültecilerin toplumsal hayatına aktif olarak katıldı, «Kızılay» derneğinde çalıştı ve 1930'larda İstanbul'da Kırım Tatar Kadınları Birliği'ni kurdu.
Şefika Hanım Gaspıralı, büyük kısmı doğduğu Kırım'dan uzakta geçen uzun bir ömür sürdü. Türkiye'de 89 yaşında hayata veda etti.