Şefiqa Gaspıralınıñ qadın dünyası
XX asır başında qırım qaramannıñ cesür ikâyesi.
Halise Zinedin. «Qırım svıtsâyı» gazetası, 2017 senesi, 2-nci sanı
Maarifatçı İsmail bey Gaspıralınıñ qızı, Şefiqa Gaspıralı belli babasınıñ kölegesi olmadı. Aksine, onıñ faal cemaat çalışması öz halqınıñ tarihında büyük iz qaldırdı. Şu acayip qadın sayesinde musulman qadınları 1917 senesinde çoq qadınlılıqnı (poligamiyanı) yoq etüvge, aqaylar ile siyasiy ve içtimaiy teñlikke nail olıp, qadınlarğa şu devirniñ bütin içtimaiy faaliyet saalarına kirmegine imkân berdiler. Şefiqa hanım özi Qırımda qırımtatar qadınlarınıñ azatlıq (emantsipatsiya) areketini idare etken, ve onıñ ilgerileyici ğayreti kelesek nesillerge bir örnek oldı.
Şefiqa Gaspıralı 1886 senesi Bağçasarayda doğdı. 17 yaşından o babasınen birlikte Gaspıralılar qorantasınıñ işi olğan "Terciman" gazetasınıñ basmahanesinde çalışmağa başladı. Oquv içün oña bir qaç yıl basmahaneni terk etmege kerek oldı. 1905 senesinde o, ocalıq litseyini bitirip "Terciman"ğa qaytıp kele. O sene devlet şuraları musulman dünyasında birinci olğan aylıq "Alem-i Nisvan" (Qadınlar dünyası) mecmuasını çığarmaq içün izin bereler, ol "Terciman"ğa qosma olaraq çıqmaq kerek edi. İsmail bey Şefiqanı mecmuanıñ muarriri ete. Yaş qız büyük bir mesüliyet ile işke kirişe ve ondan pek çabik aftalıq ilmiy-edebiy mecmua ete, qaysınıñ esas maqsadı musulman qadınlarnıñ maneviy inkişafı ve maarifçiligi edi.
Ertesi cılı yaş qız azerbaycan cemaat erbabı Yusuf Nasibbeyli ile tanış ola. O öz aqılı, çevikligi ve cızibesi ile onı zapt etti. Şefiqa da Yusufqa biperva qalmadi ve tezden Qırımnıñ cemaatı, er kes tarafından sayğılı İsmail Gaspıralınıñ qızı ve yaş azerbaycan siyasetçisiniñ toyları aqqında bilip qala. Lâkin o, Qırımnı taşlap ketmedi. Onıñ bütün faaliyeti endi de süygen mecmuası ile bağlıdır. Amma 1911 senesinde devlet akimiyeti onı yapa, dep iç bir sebep tüşündirmey. 1917 senesinde Şefiqa Gaspıralınıñ mecmuanı kene de basıp çığarmaq ıntılmaları muvafaqiyetke yetmedi.
İnqilâb senelerinde Şefiqa Gaspıralı dıyğulı cemaat faaliyetinen meşğul ola. O, Qırım merkeziy musulman qadın komitetiniñ quruluvını başlatıp, komitetniñ maqsadı musulman qadınları içün bütün aqlarnı tanımaq edi. Komitetniñ esası qadınnıñ ve balanıñ aqlarını qorçalavğa, musulman qadınlarınıñ kütleviy içtimaiy ve hızmet saalarına kirmegine ve onıñ ilerilüvine maqsadlı edi.
Şefiqa Gaspıralı sadece qadın areketiniñ teşkilâtçısı ve lideri degil de, belli bir siyasetçi, Qırım Cumhuriyetiniñ birinci prezidenti Noman Çelebicihannıñ dostu ve meslekdeşi edi. Böylece, 1917 senesi noyabrde, Kezlev qazasından I Qırımtatar halqı Qurultayınıñ delegatı olıp saylanıldı. Qırımtatar ükümetiniñ yaqıluvından ve fevral 1918 s. Çelebicihannıñ qatl etilüvinden soñ, Şefiqa qocasına Azerbaycanğa ketmek kerek oldı. Şu zaman Yusuf Nasibbeyli Azerbaycan baş naziri ola, amma 1920 senesi bolşevik inqilâbı neticesinde, Azerbaycanda milliy ükümet qısqartıla, ve Yusuf qurşunğa tizile.
Qocasınıñ facialı ölümü, Şefiqa Gaspıralını Türkiyege köçmege mecbur ete, o yerdeki qaçqınlarnıñ içtimaiy hayatında faal iştirak ete, "Qızıl ay" cemiyetinde çalışa, ve 30-ıncı senelerde İstanbulda Qırımtatar qadınlar birligini teşkil ete.
Şefiqa hanım Gaspıralı uzun ömür sürdi ve eñ balaban qısmını tuvğan Qırımdan uzaqta keçirdi. O Türkiye de 89 yaşında vefat etti.