Şimaliy Qırım kanalı

Şimaliy Qırım kanalı, suv anbarları, nasos stantsiyaları ve gidrotehnik qurulışlarnıñ qurulması.

← Ana saifege qaytmaq

Şimaliy Qırım kanalını quruv ğayesi Özenbaşta (Özide, Dneprde) Kahovka gidroelektrostantsiyasını quruv ğayesinen beraber peyda oldı. Qurulış qararını SSCB Nazirler Şurası 1950 senesi mart 20 künü qabul etti. Zaten 1951 senesi mart ayında Şimaliy Qırım kanalı, suv anbarları, nasos stantsiyaları ve gidrotehnik qurulışlarnıñ leyhası üzerindeki işler başlandı.

Kahovka gidroelektrostantsiyası, Şimaliy Qırım kanalını quruvnıñ esas maqsadı Ukrainanıñ cenübiy quraq rayonlarında ve Qırımnıñ şimaliy rayonlarında oba (ziraat) ekinlerinden yüksek ve turaqlı asıllarnı (mahsullarnı) temin etmek, bu rayonlarda esasen pamuq ve boğday istisalatını ep çoqlaştırmaq, yüksek mahsuldar aymancılıqnıñ (ayvancılıqnıñ) ileride de tezce inkişaf etmesi ve oba hocalığı içün gidroelektroenergiya aluvı edi.

Herson vilâyetiniñ devlet arhivi, f. P-46, op. 1, iş 1773, saife 54

1955-1956 seneleri devamında Kahovka GES-niñ bütün 6 gidroagregatı "Dniproenergo" sistemasına bağlandı ve Dneprdeki (Özideki) eñ büyük suv anbarı olğan Kahovka suv anbarı şekillendi.

Şimaliy Qırım kanalını quruv işleri 1961 senesi başlandı. Herson ve Qırım çöllerinde magistral yölüni belgilengen topograflarnıñ ilk gruppaları peyda oldı. Aynı vaqıtta Qırımğa topraq qazuv tehnika ve donatuvlar kelip başladı. Birinci nevbetteki qısım 1963 senesi oktâbr 17-de açıldı, o vaqıtta patlatuvnen Orkapıdaki (Perekoptaki) soñqı topraq bent berbat etildi. 1963 senesi suv öz-özünden Krasnoperekopskge (Yañı Qapuğa) kelip başladı, 1965 senesi sentâbr ayında - Canköyge, 1971 senesi - Keriçke. Qurulış 1975 senesi dekabr 29-da Stantsiyne suv anbarı qullanuvğa berilgeninen yekünlendi. Magistralnıñ umumiy uzunlığı 402,6 km teşkil etti.

Şimaliy Qırım kanalınıñ kelesi qurulışı zaten Qırım toprağında yerine ketirildi. 1979 senesi aprel ayında, Aqmescit ve Qırımnıñ cenübiy yalısını suvnen temin etmek olğan ekinci nevbetteki qısımnıñ qurulışı başlandı. Kanalnıñ ekinci nevbetteki qısım qurulışı 1986 senesi yekünlendi. 1983 senesi kanalnıñ üçüncü nevbetteki qısım qurulışı başlandı, lâkin o iç yekünlenmedi.

Herson vilâyetiniñ devlet arhivi, f. R-1979, op. 4, iş 6, saife 23

Şimaliy Qırım kanalı öz başlangıçını Herson vilâyetindeki Yañı Kahovka (Nova Kahovka) yanındaki Kahovka suv anbarından ala, Qara deñiz yalı boyu alçaqlığı ve Orkapı (Perekop) boynı üstünden Qırımğa doğru aqa. Magistral Şimaliy Qırım kanalından Krasnoznamânsk kanalı ve Çaplınka suvaruv sisteması, Qırım toprağında ise umumiy uzunlığı 300 km olğan üç büyük suvaruv-suvlandırıv şahası ayırıla: Aqşeyh (Rozdolne), Qurman (Krasnogvardiyske) ve Azaq (Azov) tügü kanalları. Qırımda kanal ağınıñ umumiy uzunlığı 10761,1 km teşkil ete.

Şimaliy Qırım kanalınıñ idaresi Herson vilâyetiniñ Tavriysk şeerinde buluna.

Herson vilâyetiniñ devlet arhivi, f. R-3973, op. 1, iş 1, saife 001

Zaten Şimaliy Qırım suvaruv sistemasınıñ birinci nevbetteki qısmı Qırım vilâyetiniñ suvaruv meydanlarını dört defa büyütti. Balıqçılıq başlandı, bağ-bağçalar oturtıldı, tahıl mahsuldarlığı 4-5 defa arttı. 2014 senesine qadar Şimaliy Qırım kanalı Qırımnıñ tatlı suv ihtiyaclarınıñ 85 % temin ete edi.