1920-1953 seneleri Qırımda kommunistik totalitar rejimniñ repressiv organlarınıñ protokolları
Anatoliy Hromov, tarih ilimleri namzeti, Ukraina Devlet arhiv hızmeti reisi
Anatoliy Hromov, tarih ilimleri namzeti, Ukraina Devlet arhiv hızmeti reisi.
2018 senesi Ukraina Yuqarı Radası tarafından, aqlav (reabilitatsiya) prosedurını kâmilleştirgen, «1917-1991 seneleri kommunistik totalitar rejim qurbanlarınıñ aqlanuvı aqqında» Ukraina Qanunı qabul etildi. Şindi regional ve Milliy aqlav komissiyalarınıñ terkiblerini teşkil etüv ve yañaruv ceryanı devam ete. Qanunşınaslıqtaki uyğun deñişmelerni köz ögüne alaraq, repressiv organlarnıñ malümatları olğan arhivler, şu cümleden Ukraina Havfsızlıq Hızmetiniñ Saa devlet arhivi (mından soñ – UHH SDA), repressiyağa oğrağan şahıslar ve olarnıñ qoranta azalarından kelgen muracaatlar sayısınıñ kene de artuvını bekley bile.
Mundan ğayrı, Ukrainanıñ arhiv qanunşınaslığı, hususan «Milliy arhiv fondı ve arhiv müessiseleri aqqında» Ukraina Qanunı, «1917-1991 seneleri kommunistik totalitar rejimniñ repressiv organları arhivlerine irişim aqqında» Ukraina Qanunı arhiv müessiselerine dürlü yollar ile (neşriyat, raqamlaştıruv ve ilâhre) arhiv malümatlarını populârlaştırmağa ve semereli sürette qullanmağa mecbur ete…
Böyle şaraitte, 1917-1991 seneleri kommunistik totalitar rejimniñ repressiv organlarınıñ protokolları… müim bir menbadır. Bu vesiqalar territoriyal (vilâyet) printsipi boyunca ayrı cedveller etip formalaştırılğan ve UHH SDA-nıñ «Aqlanğan şahıslarğa dair cinaiy işler» serlevalı 6 nomeralı fonduna qoşulğan. İşlerniñ ilmiy-tehnikiy işlemesi ve fizikiy alınıñ teşkerilüvinden soñ, protokollar raqamlaştırıla…
Leyhanıñ ilk ayında 1937-1938 seneleri Kamanets-Podolsk vilâyeti "üçlükleri"niñ protokolları raqamlaştırıldı (52 saqlav birlemi, 3190 raqamlı foto kopiya), ocaqta – Ades ve Kiyev vilâyetleri boyu vesiqalar bar.
Bu fondnıñ işleri arasında 1920-1953 seneleri Qırımda kommunistik totalitar rejimniñ repressiv organlarınıñ protokolları olğan 6 nomeralı cedvel vesiqaları ayrı bir emiyet taşıy, olar da leyha boyunca raqamlaştıruv nevbetine kirsetilgen. Aytmaq kerek ki, bu işler, Qırımnıñ USSR terkibine kirmesinden evelki tarihı aqqında malümatnı öz içine alğan ve ukrain vatandaşları içün açıq olğan eñ tolu vesiqa komplekslerinden biridir. Vesiqalar vaqtında Muhtar Qırım Cumhuriyetiniñ UHH Baş idaresi arhiv bölüginde saqlana edi ve 2009 senesi UHH SDA-ğa saqlavğa talap etilgen edi. Qırım işğali şaraitlerinde bu vesiqalarğa irişim fevqulâde müimdir. Qırım boyu cedvelde 1920-1953 seneleri içün cemi 106 saqlav birlemi bar. Bu vesiqalar arasında dört esas gruppanı qayd etmek mümkün.
Cedvelniñ birinci qısmında Qırım vilâyet ve Aqmescit şeer ÇK (rusça Чрезвычайная комиссия – Fevqulâde komissiya, akilkilâb ve sabotağa qarşı küreş boyunca Bütinrusiye fevqulâde komissiyasınıñ umumiy qısqartması); 1921 s. Aqyar şeer ÇK, 1921 s. Kefe ÇK-siniñ Prezidium meclisleriniñ protokolları, protokollardan çıqarmalar (1921-1923 ss.) taqdim etile.
Qırım ÇK Kollegiyasınıñ meclisi 2-nci protokollı. 1922 s. yanvar 14. UHH SDA, f. 6, cedv. 6 iş 1, s. 149.
Ekinci gruppa – 1924-1927 seneleri Qırım DPU (Devlet siyasiy idaresi) mahsus maşveretleri ve "üçlük" meclisleriniñ protokollarıdır.
Qırım DPU Mahsus maşveretiniñ protokollı. 1924 s. dekabr 09. UHH SDA, f. 6, cedv. 6 iş 92, s. 146.
Cedvellerniñ üçünci qısmı 1937-1938 seneleri Qırım MASSR İİHK (İçki işler halq komissarlığı) "üçlüginiñ" meclis protokollarını öz içinde birleştire.¶
Qırım MASSR İİHK makeme "üçlügi"niñ meclis protokolları olğan işniñ muqavası. 13.08.1937 s. UHH SDA, f. 6, cedv. 6, iş. 8.
Mundan ğayrı cedvelde 1920-1953 seneleri Qırım boyu qararlarnı yerine ketirüv aqqında aqtlar ve diger vesiqalar olğan işler bar, olar mantiqan dörtünci ayrı gruppağa birleştirilgen.
Eñ yüksek ceza (atıp öldürüv) yerine ketirüv aqtları olğan işniñ muqavası. 1942 s. mayıs-iyün. UHH SDA, f. 6, cedv. 6, iş 88.
Maqaleniñ tolu versiyası: 1920-1953 seneleri Qırımda kommunistik totalitar rejimniñ repressiv organlarınıñ protokolları // A.V. Hromov // Qırım – bu Ukraina. Ukraina arhivlerindeki vesiqalı şaatlıqlar: tögerek masa malümatları ve maqaleleler cıyıntığı – Q., 2019. – S.169-181.