Biñ yıllık terenlikte
Soñra qırım şeeri olğan Alupka qasabasınıñ biñ yıllık tarihı.
Maksım Dubovyaz. «Qırım svıtsı» (Krymska svitlytsa) gazetası, 2018 senesi, çıqış № 31
O yanda, Qırım dağlarınıñ qıyış-büyüş (serpantin) yollarında, Alupka yerleşken. Qara deñiz yalısı boyu Mishor ve Simeiz arasında dört ve yarım kilometrge uzana o. Şeer üstündeki dağnıñ qalesiniñ temel taşı VIII asırda qoyulğan. Ve Alupka adını artıq ekinci biñyıllıq bilemiz: 960 senesi hazar qağanı Yosıf, o vaqıtta Qırımnıñ uqumdarı, Alubıko qasabasını aña. Yañanca (Yunanca) «alupu» — «tilki» demek.
Erte latin mustamlekesi (kolonizatsiyası) zamanında bu yer «Lupiko» dep adlana edi. Latin tilinde «lupus» — qaçqır, börüdir. Lâkin cenevizliler (genuyalılarnıñ) ükümdarlığı soñunda «a» qaytıp keldi, ve Qadqırlı kene Tilkili oldı.
Soñki cenevizliler devrinden üç yüz yıl keçti — ve Alupkada onı dünyaca daan etken şey peyda oldı — bunıñ içün Mıhaylo Vorontsovğa (Mihail Vorontsovğa) minnetdarmız. Kinaz (Knyaz) Vorontsov, serasker (sarkerde) ve devlet erbabı, Novorossiya (Yañı Rusiye) gubernatorı, Bessarabiya ve Qafqaz (Kavkaz) namestnigi, imperiyanıñ eñ büyük mülk saibi... Lâkin o, qırım vizitkalarından ve Ukrainanıñ eñ dülber saraylarından birisi olğan qabro-diabaz mucizesi ile daa çoq belli.
İngliz mimariy ustasınıñ deası ve kinaz tarafından Moskva ve Voronej etraflarından ketirilgen taşçılarınıñ 20-yıllıq emeginiñ şedevri — «Vorontsov sarayı», sanki başqa Alupkanı öz kölegesinde saqlap qoydı. Qırımnıñ bu eñ şuretli ekskursiya obyektiniñ çoq-saylı ziyaretçileri Alupkanıñ özüni eç körmeyler de. Olarnı yollarda (şosselerde) ve deñizde ekskursiya avtobusları ve laynerleri bekley, Alupqağa ise (bu saraydan anda köterilmek çerek saattan az vaqıt ala), asıl vaqıtları qala degil...
Alupka vizitkası - Vorontsov sarayı
Em emiyetlisi şudur ki, o mucize — zamanğâ ait olıp özünde Şarq saraylarınıñ ve Albion (ingliz) qaleleriniñ sızıqlarını bağlağan mülk — çoq az allarda «qale» (zamok) sözünen adlandırıla. Belki de bunıñ sebebi odur ki, yerli toponimika bu adlandırmanı kütleviy ekskursantlarğa (turistlerge) aytılmağan, asıl belli olmağan başqa bir obyektke berdi.
O — Alupka isarı. «İsar» türk (qırımtatar) tilinden «divar» yaki, özü de, «qale» dep tercime etile. «Tiri» (Ayatlı) Vorontsov sarayından farqlı olaraq, Alupka isarı tek eki taş tahtasın (yarusnı) barlığını qorup qaldı: ilki tsiklopik (qocaman) ve qoşumça orta asır (orta çağ). Bir vaqıtları o öz devrinde bu yalınıñ üstünde qartal yuvası olıp tura edi — bunı Alupka isarı töpesiniñ (şimdi «Kreştova gora», yani Haçlı dağ kibi belli) adı delilley. Çünki Vorontsov idaresine keçe yatıp mında töpede haç qoydurğan edi. Kinaz köy (qasaba) turmuşınıñ tamırında durdı — anda mescit (cami) ve hristian ibadethanesini (kiliseni) qurdurdı. Soñkisi antik (qadimiy) üslübinde edi ve «Tezey ibadethanesi» (Tezey hramı) dep adlandı. Lâkin, qurucılıqtan 60 yıl soñra ibadethane süyrelme neticesinde yıqıldı.
Alupka kilisesiz qaldı. Tek XIX (19) asırnıñ soñunda mında paytaht (Kiyiv degil, Peterburg) tıp professorı Oleksandr Bobrov yerleşti. O öz inatlığı, tasildar (mütehassıs) faallığı (entsuziastlığı) ve eyilikseverlerniñ maliye destegi, teşkilâtiy areketlerin toplayıp, 1902 senesi Alupkada kemik-buğum (kemik-mafsal) vıremesi ile (tuberkulöz, sil ile) hıstalğan balalar içün sanatoriya (şifahane) açtı. İmperiyada birinci, Avropada birinci, balqa bütün dünyada bile belki de birincisidir.
Bobrov adındaki Alupka şifahanesi bugün de balalarğa sağlıq qaytara. Ayrıca Oleksandr Bobrov Alupkada pravoslav (ortodoks) kilsesiniñ qurucılığını da teşkilâtlattı. 1904 senesi bu hızmetkâr dünya (ölümli) yolunı yekünledi. Ondan soñ baş şifaçı memuriyetini Petro İzergin aldı — ve şereflenıp nevbetteki 30 yıl boyunca çalıştı.
Ve Arhistratig Mıhaylo adındaki kilise 1908 senesi açıldı. Bilen insanlar aytalar ki, Alupkada saray olmağan olsa, tamam şu hram (ibadethane, kilise) şeerniñ qıymeti olur edi. Çünki o — Qırımnıñ cenübiy yalısınıñ eñ balaban hristian ibadethanesidir!
Muqaddes Arhistratig Mıhaylo (Arhistratig Mihail) kilisesi
Oleksandr Nevskıy (Aleksandr Nevskiy) kilisesi
Büsbütün biñ yıldan da ziyade Alupka köy edi. Şeer statusını ise tam 80 yıl evel aldı. Er bir burunğı şuralar şeerinde kibi onıñ da öz Lenin eykeli bar. Baş soqaqnıñ da aynı adı bar, başında Arhistratig Mıhaylo kilisesi tura, soñunda ise — aman-aman onıñ zamandaşı olğan, Oleksandr Nevskıy kilisesidir.
Bu soqaq — ziyade-eksik tuppa-tuğru, Qart Alupkanıñ qalğan soqaqları ise dağ serpatinleri. Amma, yerli qılavuzlarda qayd etilgeni kibi, mında körülmege ve baqılmağa degeli şeyler, merkez meydanından başlağan tek beş soqaqnıñ başında yerleşeler.
Ve Lötçikler (Uçucılar) adlı olardan birinde — Alupkada yaşağanlardan körü çoq-çoq da ziyade insan bilegen eykel bar. Bu eykel (abide) — Eki defa Qaraman (Batır) olğan insanğa şuralar qanunına köre öz vatanında (doğğan yerinde) mecburen (kerek) qoyulğan resmiy büstdır (yarımboy heykelidir). Ulu uçucı Amet-Han Sultan ekinci Altın Yıldızını 1945 senesi aldı. Qaraman soñra 10 yıl iddia etti — ve ğalebe (cenkte) qazandı! — ki, qanunğa köre oña ait eykel (büst) Yaroslavlde de degil, Kaspiyskte degil, ulam Stalingradta da degil de, Sultan bu dünyada qırım qorantasında dünyağa kelgen yeri — Alupkada turmaq kerek...
Ufacıq şeerçik, Qırım yalısınıñ marvaritinden biri sanki, — içindeki terenligi biñ yıllıq.