Aşıq Ümer. Aşık Ümer. Sevgi yırçısı
Körkemli qırımtatar şairi Aşıq Ümerniñ ömürbayarı.
Gulnara Abdullayeva. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2016 senesi, № 50 neşiri
Türkiy tilli şairlerniñ yüzlerce adları arasında kezlevli qırımtatar Aşıq Ümerniñ adı eñ populâr müelliflerniñ birinci sırasında añıla. Aşıq Ümerge özüniñ misilsiz halq şairi-aqın talantı sayeside, daa sağlığında ulu şan-şüret qazanmaq qısmet oldı.
Abdulla Kence-oğlu, eger öz doğğan Kezlev şeerini Allahnıñ hususiy rahmetine nail olğan dep saymasa, kezlevli olmaz edi. Zengin terici, öz tüşkenigi olğan, şeerliler arasında itibar qazandı. Lâkin o daa bilmey edi, yaradan oña ve onıñ yaş apayına 1621 senesi bir oğlan bala yollap, qanday merhametinen taqdirlendi. Çağağa qadimiy qırımtatar Ümer adı berildi.
Balalıqtan oğlançıq ayrı bir istidat köstermey edi. Lâkin babası oğluna eyi bir tasil bermekni öz borcu dep sayğan. O, onı o zamanlarda itibarlı sayılğan Han camisi yanındaki medresege berdi. Lâkin oquv Ümerge o qadar da qolay berilmey edi. O, yaman baalar ve ocası Şerefi-efendiden tenqitler ala edi. Bir künü ocanıñ nevbetteki qabaatlaması têsirli oquvcınıñ yüregine o qadar işledi ki, derslerden soñ o, şeerniñ baş qapusından çıqıp, eski mezarlıqqa taba ketti.
Efsanege köre, mezarlıqqa kelgen yaş oquvcı yerge yattı, közlerini qapap, ölüm meleginden onı, işsizni, bu dünyadan çabuğıraq almasını rica etmege başladı. Qızğın dualar içinde Ümer yuxlap qalğanını duymadı. Yuxusında oña semaviy qız kelip, oğlanğa çalğı aleti – saz bağışladı ve oña saylanğanlarnıñ birincisi olmaq, yırlar uydurmaq, yer yüzünde kezmek ve insanlarga ayat ve sevgi aqqında yırlamaq qısmet olğanını añlattı.
Yuxudan uyanğan Ümer qatında saz kördi – tap yuxusında olğanı kibi. Saba oquvcı medresege ketti. Ve mında bir mucize oldı. Oca qanday sual bermesin, er şeyge Ümer muazzam cevap bere edi! Lâkin eñ acayibi şunda ki, o... şiirlerinen laf ete edi! Bu evel oña iç de has degil edi. Qafiyeli şiiriy satırlar onıñ başında qolaylıqnen doğa ediler. Yaş yigit olarnı nağmeli ve aenkli aytar edi. Çoq keçmeden, oña şiir yazma sevdası tüşti ve o, şair-aqın olaraq bütün şeerde nam qazandı.
Babası bu haberni qanday qabul etkeni belli degil. İhtimal, o, öz işiniñ devam eticisini oğlunda körmek istedi ve buña qattı tutuna edi. Lâkin Ümer han Bahadır Gerayğa taqdim etilgeninden ve onıñ iltifatına nail olğanından soñ, babası oğlunuñ beklemedik istidatına keder etmedi.
Osalıp, Aşıq tuvğan şeerini terk etip, seyaatqa çıqtı. O, er yerde kezip, öz yırlarında zemandalarınıñ adetlerini tenqit ete edi. Kezlevli şairni Şarqnıñ çoq memleketlerinde köre ediler. Eñ sıq o, Osmanlı imperiyasınıñ sufiy merkezi Qonyada peyda ola edi.
Yarı dünyanı kezip çıqqan soñ, qartayıp, Aşıq Ümer – endi 2 biñden çoq şiir ve poemanıñ müellifi – doğğan şeerine qayttı. O, zengin ve meşur edi. Yerli halq onı sevinçnen qabul etti. Ömrüniñ soñqi senelerini şair camiler qurdurmaqnen keçirdi. 1707 senesi o, camilerden biriniñ divarları yanında ebediy raatlığını taptı. O zamandan berli camige Aşıq Ümer dep ad berdiler. Başqa bir versiya da bar, guya Aşıq Ümer Karantin qılçığında deñiz yalısında qum töpesinde kömülgen.