Yıldızşınaslar arsızlarğa qarşı küçsüzdirler
Qırım dünyaviy astronomiyada nisbeten itibarlı seviyede bellidir. Mında, atta kiçik olsa da, dağlar ve nisbeten temiz ava bar, gök de sıq-sıq bulutsuz ola.
Valeriy Verhovskıy. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2020 senesi, № 1 neşiri
Qırım dünyaviy astronomiyada nisbeten itibarlı seviyede bellidir. Mında, atta kiçik olsa da, dağlar ve nisbeten temiz ava bar, gök de sıq-sıq bulutsuz ola. Em de çalışma şaraitleri Orta Asiyanıñ merkezinden de raatlıq.
Qırım astrofizik rasathanemiz XX asırnıñ başında Simeizde, Qoş-Qaya (Qoşqa/Kişka dep de belli) dağında zengin astronomiya muibi Mıkola Maltsov tarafından qurulğan hususiy rasathaneden başlana. 1912 senesi o, onı Rusiye imperiyasındaki ögde ketken astronomiya merkezi olğan Sankt-Peterburgdaki Pulkovo rasathanesine bağışladı. 1926 senesi Qoş-Qaya dağında İngiltere istisalı bolğan bir metr diametrli, o zamanki Avropada eñ quvetli reflektornı qurdılar.
Çünki Gissar, Byurakan ve Baksan ya da Sovet Birligi diger quvetli dağ rasathaneleri o zaman daa yoq edi. Olarnıñ vaqıtı soñra keldi. Ekinci Cian cenki vaqtında Simeiz rasathanesi yoq etildi. Almanlardan ve italyanlardan neticede alındı: Gitler Mussolinige İtaliya astronomik rasathanesi içün hediye olaraq azırlağan «Karl Tseys Yena» yapımlı 40 santimetrlik reflektor reparatsiya programması boyunda Qırımğa kelip tüşti. Zaman ile teleskoplar içün küzgülerni doğrudan-doğru yerinde, rasathane yanındaki şahsiy atelyede yapıp başladılar.
Simeizdeki rasathane cenk vaqtında onarılmaz zarar körgeni içün, Ekinci Cian cenkiden soñ (resmiy sürette – o bitmeden de evel) 1945 senesi martnıñ 30-ında esas rasathaneni yıldızlı gökni tedqiq etüv içün pek acayip bolğan yerde yerleştirmege qarar berdiler, o yer şimdi Bağçasaray rayonı Nauçnıy qasabası dep adlandırıla. Soñunda Simeiz rasathanesi de ğayrıdan tiklendi, amma Nauçnıydaki Qırım astrofizik rasathanesiniñ filialına çevirildi.
Rasathaneniñ quruluvı 1946-1955 senelerinde amelge keçirile edi. İlk 30 yıl devamında o, sayyareniñ ögde ketken ilmiy merkezlerinden biri oldı. Rasathaneniñ yerini, Kefeden Aqyarğa qadar olğan sızıqnı diqqatnen baqıp sayladılar. Maqalemizge köre bu yer Qırımda astronomik baqıluvlar içün eñ yahşı eken: büyük şeerlerden uzaqta, cenüpten devlet qoruğı yerleşe. Onıñ bir qaç kilometrge uzanğan tiyilmez orman massivi toznı yoq ete ve avadaki turbulentlikniñ ögüne keçe edi, bu ise atmostera şeffaflığına pek yardımcı ola edi.
Qırım yarımadası 1954 senesinde Ukraina SSC-ne qoşulğanından soñ, bu rasathane Ukrainada eñ büyügi oldı ve şimdi de öyledir. Mında biñ buçuq (!) asteroid, üç kometa ve çoq yıldızlar açıldı. Aslı mında 1958 senesi Mıkola Kozırev ilk kere Ay üstündeki Alfons kraterinden gaz çığışını qayd etti, bu dünya sensatsiyası oldı, çünki bu başqa bir kök cisminde vulkanik faaliyet imkânına şaatlıq ete edi ve tam yarım asır devamında bu vaqia aynı böyle yekâne qayd olaraq qaldı.
Mında belli astronomlar çalıştı, belli halqara leyhalar yerine ketirildi.
Rasathane işçileriniñ Aqmescitte ilmiy müessiseniñ sözde yañıdan qurulmasına qarşı piketi, fevral 2013 senesi. Foto - https://www.radiosvoboda.org
Meselâ, Rusiyedeki eñ eski Pulkovo rasathanesi artıq normal çalışıp olamay, çünki o onlarnen yıllar devamında yavaş-yavaş Sankt-Peterburg tarafından yutuldı, onıñ yanında yaşav kvartalları qurulğan, andan gece yarıq kele. Yarıqlıq baqıluvlarnı pek qıyınlaştıra. Bu teleskoplarnıñ imkânlarını zayıflata. Kıyivdeki Golosiyiv rasathanesiniñ alı da şunıñ kibi, anda «kiçik ukrainli» Yuşçenko tibbiy kompleks qurmağa rühset berdi. Elbette, temiz ava ve dülber manzaralar tek ilim adamlarını celp etmey. Qırımnıñ yañı ayat saipleri — efendiler bile degil, putin hızmetkârlarınıñ podpanokları, çoqtan özlerine bu dülber yerni qurucılıq içün sayladılar.
İlk areketler «yeşil adamçıqlar» Qırımnı zapt etmeden çoq evel, daa 2009 senesinde qayd etilgen edi. «Konsol» qurucılıq firması, qaysı ki, malüm olğanı kibi başqasına degil, Volodımır Konstantinovğa ait, elit qasaba leyhasını işlep çıqardı, bu leyhağa köre teleskoplar qubbeleri arasında evçikler, eğlence yerleri ve restoranlar yerleştirüv meyilinde ediler.
Yıldızlarnı baquv burjuaziyanıñ «svit hayatı» ile kelişmey. Yaqındaki lüzumsuz yarıq teleskoplarnıñ optikasına keder etecek, şuvuldağan restoran adamları ve qaba yırlar ilmiy axtaruv diqqatı ile zıtlıqqa kireler. O vaqıt, on yıl evel, ilim adamlarınıñ narazılıqları kütleviy malümat vastalarında bir dalğa köterdi, ve «Konsol»-nıñ bu «qozırlı» yerni zapt etmek ıntıluvları ziyan kördi. Amma Konstantinov qattıbaş ve sırtıq çıqtı ve öz areketlerini toqtatmadı. Proyekt regionallarniñ akimiyetke kelüvinen yañıdan nefest aldı: 2011 senesi rusiyepereest küçlerniñ yerli yandaşları qolaylıqnen, sanki bayram tortunı kese kibi, qoruq qırım yerlerini şahsen Yanukoviç ve kiçik Yanukoviç içün parça-parça ettiler. Söz dağlıq Qırımnıñ biñlerce gektarı aqqında kete.
Qanundan qaçınmaq içün 9 biñ gektar meydanlı landşaft parkı – yani yerge mustaqil saip olıp bilecek ve qurucılıq içün rühset bere bilecek ayrıca bir uquqiy şahıs yaratuv ğayesini kerçekleştirmege qarar berdiler.
Paytahtta bu leyhanı tasdıqlatmaqnen şahsen Tasil ve ilim naziri Dmıtro Tabaçnıq oğraşa edi. Onıñ nazirligi öz buyruğı ile «Qırım astrofizik rasathanesi» ilmiy-tedqiqat institutını onı Kiyiv milliy universitetine qoşmaq suretinen yoq etti. Şunıñ kibi uquqiy şahıs statusını coytması neticesinde Qırım astrofizik rasathanesi yerge ve öz etrafındaki qoruv zonasına aqqını coyta edi.
Çoq keçmeden Qırımğa işğalciler keldiler ve putincilerniñ birinci hızmetkârı olıp qalğan Konstantinov leyhanı kerçekleştirmek içün bütün imkânlarnı qazandı. «Konsol» elit qasabada yaşav yeriniñ satıluvı aqqında artıq bildirdi. Ve iş endi kottecler aqqında degil, daa çoq qatlı binalar aqqında kete: SPA-kompleksi olğan yañı 12 qatlı bina, guya afğan halqına qarşı cenkte, ehtimallı her eki çeçen cenkinde (belki, birazdan soñ ve şimdiki ukrain-rus cenkinde de?) veteranlar içün reabilitatsiya merkezi. 2015 senesi «Konsol» firması arsız ad ile «Lesnoy» (Orman) yaşav kompleksini artıq qurdı. Orman keseler – yongalar uça, kvartiralar satılamı?
Yarımadanıñ Rusiye tarafından ilhaq etilmesine qadar astrofizikler Kiyivdeki «merkeziy» akimiyetke muracaat etip, qoruv zonasındaki qurucılıqqa çoq kere narazılıq bildirdiler. O vaqıt olarnı kimdir diñley edi. Eger 2014 senesinde qırım ilim adamlarından birinde rusiye «yañı nizamı» kelüvinen ağır meselelerniñ çezilüvine işanç bar olğan olsa, şimdi olar da nizamnıñ ziyade olmağanına ve narazılıq bildirmege ise artıq rühset yoqluğuna emin oldılar.
Qırım astrofizik rasathanesiniñ ilmiy kâtibi Oleksiy Baklanov, «Krım 24» telekanalına bergen intervyüsında añlattı ki, teleskoplar yanındaki yañı binalar öz yarığı ile yıldızlı gök baqıluvlarına keder etecekler: «Artıq şimdi bizim rasathanemiz Uran ve Neptun peykleri kibi obyektlerni közetip olamay. Vaqıt keçkeninen tek yamanraq olacaq, şunıñ içün bu meseleni çezmek maqsadınen çareler kerek. Böyle çare olaraq rasathane etrafında qoruv zonasınıñ quruluvı ola bilir. Artıq şimdi Rusiye ükümetinde qarar leyhası bar ve biz ümüt etemiz...» — ve ilâhre, ve şuña oşağan. Ümüt etmek, arzu etmekten farqlı olaraq, — sıq-sıq pek zarar ketire bilir. Hususan Rusiyenen etilgen añlaşmanıñ o yazılğan kâğıt parçasından ziyade qıymeti olmağanını nezere alsaq.
2018 senesi dekabr ayında Moskvadan hususiy bir qurucı rasathaneniñ doğrudan-doğru 3 kilometrlik qoruv zonasında qurucılıq işlerini artıq başladı. Ve bu 2019 senesinde «Konsol» (yumşaq işareti ile) miymanhanesiniñ quruluvında işler devam ete. Yaxşı ki qatı işaretinen «Konstantinov» degil...
İşğalniñ başlaması ile yarımadada nihayet akimiyetke saip olğan arsızlar da gök tübünde, dülber yalıda yer almağa ve temiz ava ile nefes almağa isteyler.
Qırım rasathanesi Ukraina tarafından YUNESKO umumdünya medeniy miras obyektleri cedveline kiritilmek içün namzet olaraq kösterilgen edi, lâkin, teessüf ki, Qırımnıñ işğal etilmesi sebebinden meseleniñ baqıluvı avada asılıp qaldı. Eger, eger, eger, eger…
Eger Qırım ukrain qalsa edi… Eger Ukrainada ilmiy tedqiqatlarğa devlet tarafından diqqat ayırılğan olsa edi… Eger YUNESKO rasathaneni umumdünya mirası obyektlerine kirsetken olsa edi, o zaman bu yerdeki qurucılıq yasaq altına tüşer edi. Lâkin sivilizatsiyalı nezaretsiz ve YUNESKO tarafından qoltutuvsız — bu status añlamdan marumdir.
Töpemizdeki yıldızlı gök ve içimizdeki iç dünyamız — filosofnıñ bu sözleri Qırım astrofizik rasathanesinen bu künlerdeki Qırımda olıp keçkenlerniñ aqıyqatına acayip uyğun kele. Hususan, kâinat temeliniñ ve aqıyqat qıdıruv meselelerine laqayd olğan ibtidaiy iç dünyalı şahıslar cemiyet liderlerine çevirilgen ve akimiyet vekâletlerine irişken alda.
Ukrain medeniy fondu qoltutuvınen