Belyausnıñ aq qumları
Qırım yarımadası yalı boyunıñ tezatlı landşaftları.
Maksim Dubovyaz. «Qırım svıtlütsa» gazetası, 2017 s., № 14 çıqışı
Qırım, kiçik qıta kibi tezatlı landşaftlarğa zengindir. İhtimal ki, yazın caya aylanıp çıqıla bilgen bu yarımadada tundra ve tayganı tapmaq mümkün degil. O, aman-aman tropik yalta dağlıq subaqdeñiz zenginliginen bitmey, şunıñ kibi öz çölü de soñsuz degildir. Onı er taraftan quçaqlağan sıcaq Qara deñiz, yalılarında öyle şey yapa ki, atta qatında olsa da, qanda-da acayip bir uzaqtan kibi körüne. Ve tek fezada ilerilevniñ zemaneviy vastaları, sıradaki kurortçığa yaz iraatlanuvı sıñırından tış, bu episini sezilmez mucizelerniñ bir yığuvına qata.
Kim Ğarbiy Qırımğa seyaat etse, ya da aqiqaten de Aqmescitten Keriç tarafına, ve daa öte ketse, anda feza ve zaman bağınıñ acayip deñişmelerini is etken. Hususan, eger adam endi Yalıboyı ile tanış olsa, anda er bir burun kibi yañı sanat eseri, er nevbetteki töpe ise tamamınen ögünkisine oşamay... Mında ise birden tegis feza, motor ğuluvday, maşına uça, uzaq daqqalar keçe ve... etrafta aman-aman iç bir şey deñişmey. Çöl çetke qadar tegis, deñiz ise, uzaq ve parıldağan, kene qaysı bir kenarda. Ve maşına tekirleriniñ yengil şuvultısından ğayrı – çıñlağan çöl tınçlığı... Ve Belyausnıñ aq qumlarınıñ temizligini bilmeyip de, gizli şekilde Tarhanqutqa atılmaq mümkün.
Bu künümizdir, lâkin eki biñ yıl evelsi mında büyükçe bir şeer bar edi, ve endi çoq yıllar boyunca Belyausnı arheologlar diqqatnen qazalar. İnsanlar bu şeerde yañı asırğa 400 yıl qalğanda yaşay ediler, ve endi yañı, hristian asırında da ihtimal ki, yüz yıl yaşağanlar. Bir zamanlar qavi cenkiy qulleniñ duvalarında diqqatnen kesilgen ve uydurılğan taşlar yüksek qurulış medeniyetiniñ şaatı ola. Ebet, bu ellinler edi. Belyausnıñ arheologik şüreti oña meraqlanğanlarnı celp ete, ve eñ evelâ o aynen antiklik abide olaraq bellidir.
İraatlanuv qolaylığı içün talaplarnı şımartqan adiy kurortçı mında barmaz. Yöresinde – bir qaç ufaq qasaba, artında – Keriç, oña qadar 60 km, lâkin Keriç – tamamınen başqa masaldır. Bir de onıñ ve Belyaus arasında – Doñuzlav bar. Onıñ aqqında da ayrıca aytmaq kerek, mında belki de, o kene de biraz evel göl olğanını hatırlamaq kerek. 60-ncı yıllarda, olarnı ayırğan sızığını kesip, onı deñiznen bağladılar. Eki tili peyda oldı, olardan şimal-ğarbiysi, işbu Belyaus.
Mında Qırımdaki eñ temiz deñizdir. Qumda lığa yoqtır, o - deñiznen egilgen qabuqlardan yapılğan, ve bu temiz qumnı yavaş-yavaş çıqaralar, kimsesiz manzarada eki sanayı köterici mehanizm marslı şekilde süsley. Lâkin olarnıñ uzaqtaki barlığı bu yerlerni iraatlanuv içün saylağanlarğa az tüşkünlik bere. Sızığınıñ deñizge qarşı tarafında yaban zeytün çalılıqları astında nağışlı kölet tapmaq mümkün, deñizniñ tınçlığına, temizligine ve aq qumnıñ parıltısına zevq almaq mümkün. Qalğanını özüñnen ketirmek kereksiz. Şunıñ içün Qırımnıñ çeşitliliginiñ bu parçasını er kes saylamaz, şunıñ içün de mında insanlar az olalar.
Daa keri yalını qaya-taşlı ola, daa, ğarpqa – cemi 20 km – Tarhanqut, ve bu endi tamamınen başqa bir, masal bile degil, efsanedir, sanki başqa feza ya da zamandan alınğan kibi. Qırım farqlıdır. Qıta kibi kiçik. Anda Belyausnı er kes tapmaz. Ellinler onı eki biñden daa çoq yıl evel taptılar. Ve yarım biñ yıl andan ketmediler. İhtimal ki, anda öyle bir şey bar ki, buraxmay, episi digerlerinden farqlı olğan Qırımnıñ qaysıdır tartuv quvetidir.