Çetteki şeer
Qırımnıñ Qarasuvbazar şeeriniñ tükenmez güzelligi ve onıñ ilkinci tabiatı.
Aleks Verba. «Qırım svıtlütsa» gazetası, 2019 s., № 33-34 çıqışı
Bir zamanlar, yavaş vaqıtlarda, yollav avtobusları uzun saatlar boyunca Qırım yollarında yürgende ve yorğun tömür endamlarını tranzit avtostantsiyalarınıñ meydanlarında eki daqqalığına bağlamağanlarında, bu şeerde olar yarım saat ve ziyade raatlanalar edi. Çünki o, yarımadanıñ cenübiy-şarq yalı boyundan memuriy merkezine barğan yolnıñ tam ortasında yerleşken edi. Keç Orta asırlarnıñ eñ müim kervan bazarlarından biri, şindi o — tek rayon merkezidir, gerçi büyükçe olsa da, lâkin daa o qadar maqtavlı olmağan dağ aldı rayonıdır. Ve uzaq qırım yollarınıñ laynerleri mında burulmaylar.
Tek diqqatlı yolcu çoq suvlul Qarasuv özeniniñ köprüden keçken soñ, yol çetindeki levhanı közetir, soñra çamlı töpedeki arbi abideni ve onıñ artındaki memuriy binanı añdırğan kub binanı köznen tüşürir, soñra qızıl sızığı ile sızılğan şeer ismini taşığan levha şaatlıq eter — bitti, keçtik...
Kerçekten de, şeer bir yerde, çette qala, onıñ ğayrı belli maallelerini yol boyu orman sızıqlarınıñ ve uzaqtaki açıq-aq qırlarınıñ arasında körmek mümkün. Şu aq mucize — Qırımnıñ meşur Aq Qayasıdır. Aynen onıñ içün cenkten soñra Qarasuvbazarnıñ adı Bilogirsk (Aq Dağ) olaraq deñiştirildi.
Aq Qaya
Qarasuv — şeer yerleşken ufaq özendir. Onıñ adı ukraincağa süzme-süz «qara suv» (qara — qara, suv — suv) olaraq tercime etile, türkiy tillerde topraq astından çıqqan çoqraqlardan başlağan özenlerge boyle deyler (dağlı buzluqlardan aqqan aq suv — aq suvdan farqlı olaraq).
Bu yerlerniñ ilk sakinleri olaraq neandertallerni saymaq mümkün, olarnıñ durağı arheologlar tarafından Qızıl Yılgada tabılğan.
Taş Han kervansaray, XIII-XVI asır., Qarasuvbazar
Qarasuvbazardın 14 kilometr uzaqlıqta qazılmalar neticesinde «tavr sandıqları» — Kavkazda tabılğan dolmenlerge şaşılacaq qadar oşağan, bronza devriniñ mezarları tabıldı.
Kemi-Oba neolitik medeniyetiniñ adı, Qarasuvbazar rayonındaki Kemi-Oba qorğanından kele.
Qara suvdan aq dağğa… Bu şeer aqta ilk añılmalar XIII asırda peyda ola. Pazarlar yollarnıñ kesişüv yerlerinde meydanğa kele, ve Qarasuvbazarnıñ yarımadanıñ ğarbından emiyetli Kefe limanına ve Qırımnıñ şarqından Bağçasarayğa barğan yollarnıñ çatalağında yerleşüvi, bu şeerniñ ve Qırım hanlığındaki eñ nufuzlı sülâlelerden biri olğan Şirin sülâlesiniñ yüceltilmesine ziyade isse qoştı.
Eger diqqatnen baqsaq, keçmişniñ aqiqiy izlerini körmek mümkün. Eger şeerniñ adında «bazar» sözü bar olsa, o zaman tabiy ki, bu şeerde ilk bina kelgen tüccarlar içün musafirhane olmalı. Eger bu şarq şeeri olsa — musafirhane «kervansaray» olaraq adlandırılacaq. Qarasuvbazar Taş han kervansarayı, tarihçılarnıñ şaatlığına köre, eger daa evel olmasa, XIII asırda qurulğan edi. Tek viraneleri saqlanğan.
1620-1622 seneleri tatarlarğa esir tüşken Bogdan Hmelnıtskiy Qarasuvbazarda buluna edi. XVII asırda Qarasuvbazar ukraina qazaqlarınıñ öcünü çeke edi — mında esirlernen ticaretnıñ baş merkezi olğanı içün. 1624, 1628, 1630 ve 1675 seneleri zaporojyeliler Qarasuvbazarnı basıp alıp talay ediler.
"Suvorov" emeni
XVIII asırda İogann Tunmann Qarasuvbazar aqqında yaza edi: «Qırımnıñ eñ büyük şeerlerinden biri, yılgada, çoq dülber bir yerde yerleşken. Büyük Qarasuv şeerniñ ortasından aqa. Şeer qalğa-sultanğa aittir. Evelde yunannar onı «Mavron Kastron» dep adlandıra ediler, XIV asırnıñ başında mında fransiskanlarnıñ manastırı bar edi. 1737 senesi şeer ruslar tarafından alınğan edi».
Yunancadan Mavron Kastron — qara qale.
XVIII asırda bir devir bar edi, aman-aman bir yıl, Qarasuvbazar Qırım hanınıñ rezidentsiyası ve Qırımnıñ kerçek paytahtı oldı.
Zaman ile, 1772 senesi, bu qasabada Rusiye imperiyası ve Qırım hanlığı arasında Qarasuvbazar traktatı imzalandı, o, Qırımnıñ türk protektoratından rus proktektoratına keçmesini pekitken edi, bu ise bilemiz kibi, bir qaç yıldan soñ Qırım hanlığınıñ tamamınen yoq etilmesine ketirdi.
Qarasuvbazar etrafında altın rus-türk muzakereleri keçirilgen denilgen «Suvorov emeni»ni körmek mümkün. Kerçekte ise, emenniñ yaşı 750 yıldan ziyade, ve onıñ evel başqa bir adı bar edi, onıñ tarihı ise çoq daa meraqlıdır. Bu emen çoq şey kördi — eraldeki terekler laf etip olsa, neni kerek aytıp olurdı… Tabiat obyektlerinden ise Kökkös qanyonını zikir etmeyip olmaz, o, çarlayan suvlarnen ve şifalı çoqraqlarnen — «sağlıq vannalarınen» emen-emen qırımlılarnıñ çoqusı içün belgili degil.