Qırım içün cenk: qolaysız tarih
Ekinci Cian cenki vaqtında Qırım yarımadasında olıp keçken az belli kerçek vaqialar ve faktlar.
Valeriy Verhovskiy, Hans Bautenbah. «Qırımnıñ aydın odası» (Krımska svitlitsâ) gazetası, 2017 s., № 3 — 5 çıqışları
Keriç-Kefe desant operatsiyası ve umumiyen Qırımdaki 1942 senesi vaqiaları — şimdige qadar sovet-alman cebesinde Ekinci Cian cenki ketişiniñ eñ qapalı mevzularından biridir. İlk muvafaqiyetine baqmadan, operatsiya tolu mağlübiyetnen yekünlendi: üç sovet ordusı sarıp alınıp tar-mar etildi. Umumiy ğayıplar üç yüz biñden ziyade adamnı teşkil etti, şu cümleden yüz yetmiş biñ esir.
Sovet askerleriniñ kütleviy şekilde köstergen qaramanlığı, partizan ve gizli teşkilâtçılarnıñ cesareti hitlerci basqıncılarnıñ şiddetli qarşılığını ve muvafaqiyetsiz tizilgen obyektiv şaraitlerniñ tesirini yeñip olamadı... Resmiy sovet ve postsovet arbiy tarihşınaslığı bu aqqında böyle yaza. Lâkin tarih ilminiñ vazifesi – kelecekte olardan qaçınmaq içün keçmişniñ hatalarını ögrenmek, talil etmek ve özleştermektir. Biz, bu maqale müellifleri, printsipial olaraq rus tilli menbalardan faydalanmaymız ve adetteki sovet noqtai nazarından farqlı olğan baqış açısnı teklif etemiz.
Kefe, 1942 s.
Olarğa alman baqışınen tanışuv, bizim içün manevra cenkini muvafaqiyetli alıp baruv ve duşmannıñ sayıca üstünligi şaraitinde ğalip kelüvniñ faydalı örnegi ola.
Birinci basqıç 1941 senesi dekabr 24-ten, yani sovet quvetleriniñ Qırımnıñ şarqında (Kefe ve Keriçte) tüşürilgeninden, yanvar 17-ge qadar, Kefe tolu tarzda alman ordularınıñ nezaretine keçkenine ve cebeniñ Keriç yarımadasında («Qırım cebesi») toqtağanına qadar devam etti.
Demek, Aqyar (Sevastopol) daa mudafaanı tuta, amma yarımadanıñ qalğan qısmı alman orduları ve olarnıñ müttefiqleri – romenler tarafından işğal etilgen. Sovet qumandanlığı Qırımğa desant tüşürüv plânlarını azırlay. Amma belli ola ki, almanlar desantnı beklegenler ve qarşılıq köstermege azırlanğanlar.
Dekabr 24 ve 26 künleri Keriç civarında eñ az eki atıcı diviziya tüşürildi, desant ğayıpları yigirmi biñ askerni teşkil etti, yani aman-aman episin helâk oldı. Sovet menbalarında dekabr 24 tüşürüvi aqqında añılmalarnı qıdırmaq abes, olar yoq kibi silinip taşlanğan edi.
Deñiz desant operatsiyası diqqatlı azırlıq ve açıq plânlaştıruv şartınen muvafaqiyetli ola bile. İç bir ordu aş-suv, silâ, oq, istihbarat ve alâqa olmadan ğalip kelmedi. Dört atıcı diviziyadan ibaret olğan bir sovet ordusı kün sayın 55 tonna dürlü yükler, ilk nevbette oq-darı ile teminlenmek kerek edi. Bunı Qara deñiz yaki Keriç boğazı arqalı, qışta – biz qırımlılar qışta Qara deñizniñ ne olğanını bilemiz – ketirmek kerek edi, bu havflı bir iş, ve bu, duşmannıñ ateşleri ve aviatsiya ücümleri altında yapılmalı edi.
Amma ştab plânlaştırıcalarnıñ bu umurlarında degil edi ve olar askerlerni Ava mudafaası vastalarınen teminlemege diqqat etmediler. Operatsiya azırlanğanda sovet qumandanlığı ne meydan hastahanelerini, ne de ağır yaralılarnı tahliye etüvni aslan köz ögüne almadı. Desant qisimlerniñ terkibinde atta tibbiy-sanitariya batalyonı (medsanbat) bile yoq edi. Dekabr 29-da Kefede 44-ünci sovet ordusı desant tüşüre, 51-inci ordu ise buz üstünden Keriç boğazını keçe. Ve endi dekabr 30-da eki ordu bir-birine qarşı ücümge keçe. Neticede Keriç yarımadası sovet askerleri tarafından zapt etilip, 1942 senesi mayıs ayına qadar olarnıñ qolunda tutuldı.
Lâkin Manşteyn soñra qayd etti: «Yanvar ayınıñ ilk künlerinde Kefe ögünde tüşürilgen ve Keriç tarafından kelip çıqqan duşman orduları içün Canköy-Aqmescit (Simferopol) demiryolunıñ — 11-inci ordunıñ ayat arteriyasınıñ — yolu kerçekten de açıq edi. Yaratıp olğanımız zayıf arbiy qorçalav cebesi quvetli küçlerniñ basqını altında tutunıp olamaz edi»... Qızıl ordunıñ bu topraq parçasında 16 defa sayıca üstünligi bar edi!
Bununen beraber, alman orduları müttefiq romenler ile birliktedir 44-ünci ordunıñ yanvar ayınıñ başında Aqmescitke başlağan ücümini toqtattılar.
Ne oldı, Qızıl ordu, Suvorov vasiyet etkeni kibi, ne ustalıqnen, ne de sayınen ğalip kelip olamadımı? On altı defa ziyade askeri olıp, ücümni barbad etmek tek marksizm ve leninizmnen silâlanğan arbiy fikirniñ «dahileri»niñ qolundan kele edi.
Manşteynnıñ hatıralarından bizge belli olğan meraqlı bir fakt: Kefedeki lâgerde sekiz biñ sovet askeri esirlikte edi. Lâgerni qoruğan romenler, desant tüşürilmesi qadar qaçıp qurtuldılar. Lâkin bu sekiz biñ esir, qoruyıcısız qalğanda, Qızıl orduğa qarşı capmaq yerine... Aqmescitke, almanlarğa qaçtılar. Olar kimni azat etici olaraq saydılar?
Sovet menbalarında tapılamaycaq «sovet azat eticileriniñ gumanizmi»niñ daa bir açıq-aydın şaatlığı: şeherde tahliye olıp olamağanlar — alman yaralıları qaldı. Feldmarşal Manşteyn acınaraq yaza: «Kefede bolşevikler hastahanelerde bulunğan yaralılarımıznı öldürdiler, gipste yatqanlarnıñ bir qısmını ise deñiz yalısına süyrep çıqarıp, üstlerine suv töktiler ve suvuq rüzgârda doñmaq içün qaldırdılar».
Yanvar 5-te sovet qumandanlığı Kezlevde (Yevpatoriya) de desant tüşüre. Bolşevik gizli teşkilâtçıları onı isyannen desteklegeni alda, desant tek üç kün dayandı. Alman orduları desantçılarnı da, gizli teşkilâtçılarnı da yoq ettiler.
(Meraqlı ki, 2015 senesi Kezlevde balalar içün aynı «Yevpatoriya desantı» dep adlandırılğan «vatanperverlik» klubı quruldı. Rusiye şovinizminiñ aqlısızlığı artıq qorqutmay, sadece külkü ketire — klubnıñ şiarı: «Biz qayda olsaq, ğalibiyet de mında», halbuki laf episi tar-mar etilgen ve özü de çoq tez vaqıtta mahv olğan bir desant aqqında kete). Yanvar 6-da Kefege daa bir, 47-nci ordu kele — 50 biñden ziyade asker. Lâkin ştabdan sovet askerlerine Arabat beli boyunca Şimalge ücüm etmek aqqında keri aqılsız bir emir kele. Qumandanlıq mında ne qıdıra edi, sır olaraq qala, amma ştabnıñ aqlısızlığı neticesinde Aqmescit yönelişinde kerek olğan quvetler tamamınen başqa yerde bulundılar.
Bundan ğayrı, sovet gruppaşmasınıñ ihtiyacları arttı, gemiler daa ziyade yük ketirmeli ediler. Lâkin desant küçleri işançlı ava mudafaasına saip degil. Alman aviatsiyası, desantnı cezasız olaraq bombalap ve oq-darı taşığan naqliye gemilerini deñizge batırap, zemaneviy cenkte ava küçleriniñ emiyetini bir daa isbatladı.
Eñ yaqın sovet aerodromı — Qubanda (Kuban), eñ yaqın hastahane — Qubanda...
Yanvar 16-da alman askerleri Kefege ücüm başladılar: üç piyade diviziyasınen sekiz sovet atıcı diviziyasınıñ mudafaasını qırdılar, ve 18-inde şeher büsbütün olarnıñ qolunda edi.
Aqyar (Sevastopol) uhtası alman askerleri tarafından zapt etilgenden soñ
Demek, yanvar 16-dan soñ qızıllarnıñ nezaretinde tek Keriç yarımadası qaldı. Yanvar 28-den mayıs 19-ğa qadar boyunnıñ bu tar sızığı resmiy olaraq Qırım cebesi dep adlanğan edi.
Qudretli desantnıñ muvafaqiyetsizligine ne sebep oldı? Çünki sayıca üstünlik sovet askerleriniñ tarafında edi. Birinci eşelonda 80 biñden ziyade asker bar edi — deñeştirmek içün: 1944 senesi iyün 6-da Normandiyada müttefiqler 156 biñlik ordu tüşürdiler.
Neinki hastahanelerniñ yaki yaralılarnı tahliye etüv imkânınıñ olmavı, o qadar da quvetlerni tolu tibbiy teminlev aqqında tüşünceniñ özi olmavı hadden aşqan insan ğayıplarına ketire. Özüne bir kere qullanılğan eşya kibi baqılğanını is etken adamnıñ maneviy ruhu iç bir vaqıt kerçekten de cenkâver ve muzaffer olamaz.
Öyle ya da böyle, dünyanıñ bütün ordularında eñ havflı vazifeler berilgen elit (saylama) göñülli bölükleri bar. Lâkin Qızıl orduda ştab generallarından ğayrı episi ölümge mahküm etilgen edi.
Ava mudafaası (PVO) vastalarınıñ olmaması süvari yanaşuvınen taktika ve strategiya ile evelki cenkke azırlanğan qumandanlıqnıñ liyâqatsızlığına (inkompetentligine) şaatlıq ete.
Ordular arasında, şunıñ kibi de desant ve flot arasında bağ qıyın edi. Bütün radioalâqa açıq edi, almanlar sovet ordularınıñ bütün laf etüvlerini diñley bile ediler. Birinci qısımda biz yazğan edik ki, almanlar daa 1941 senesi dekabr 1 künü sovet desantınıñ qayda tüşecegini bile ediler. Bu sovet ştabınıñ eñ merkezine kirip gizli haritanı çalıp ketken bir süper casusnıñ (şpionnıñ) yardımı ile olmadı. Sadece almanlarda radiotehnikiy istihbarat yahşı qurulğan edi. Sovet ordularınıñ ise mıracaatında o yoq edi.
Taktik vaziyet ne qadar mürekkep olsa, başlığınıñ ixtiyarında o qadar az quvetler bar, onıñ boysunuvında olğan qumandanlarnıñ işlerine qaruşuv istegi o qadar artar. Lâkin, olarnıñ öz astındaki kişilerge ne qadar inançlı olğanı halledici müimlikke saip olacaq. Alman tüşünce akımını azırlavında eki qaide belgiley: «Asker cenkte, tek tınç vaqıtta ögrengeni kibi areket ete bile», şunıñ kibi: «Askerge kerçek uruşlarğa tüşken künü birinci küni unutacaq şeyleriniñ episini ögretmeñiz».
Almanlarda ordularnı idare etüvde eñ büyük üstünligi — astındaki qumandanlarğa müstaqil qararlar aluv içün maksimal serbestlik berilmesi edi, olarğa vazifeler yetkizile, icra etüv usulını ise olar öz tüşüncesine köre saylap ala bile ediler. Bu printsip alman arbiy sanatı Moltke vaqıtlarından Qızıl ordunıñ ananelerinden farq etken edi. Sovet qumandanlarına başları nafaqat operativ ve taktik meselelerde serbestlik bermedi, bunıñ üzerine olarnıñ oldına qoyulğan vazifeni becermekniñ usulları aqqında keniş ve tafsilâtlı talimatlar berile edi. Yaki de taktik areketler cansız bir shemağa yerleştirile edi. Almanlar bu usulnı zararlı dep sayğanlar.
Ekinci Cian cenki — bu sadece yıldıñğıravuq cenk degil, o manevralı cenktir. Manevralı cenk bütün teminat çeşitleri keçken kommunikatsiya sızıqlarına pek bağlı. Dağlar ve yükseklikler hususiy qıymetke saiptir. O yelerden duşmannı nezaret etüv qolay, boşuna olarnı arbiylerce «yerniñ anahtar (kilit) rayonları» dep adlandırmaylar. Olarnı nezaret etken kişi, etraftaki yerni de nezaret etecek ve kendi kommunikatsiyalarını emniyette tutacaqtır.
Partizan, istihbarat ve diversiya areketleri büyük emiyetke saip. Lâkin 1942 senesi sovet quvetleriniñ koordinatsiyası bozulğan ve sağ qolı sol qolınıñ ne yapqanını bilmey: Qırım cebesi öz cenkini alıp bara, onıñ içün qırım partizanlarınıñ areketleri ugrunda degil. Aqyarnı mudafaa etken Prımorsk (Deñiz yalı) ordusınıñ da öz cenki bar. Yerli eali içün alman işğali bolşevik işğalinden yaman degil edi, olar sovet paraşütlerinde kökten tüşken "partizan" denilgenlerni özüniki olaraq qabul etmediler.
Qırımdaki «partizan taqımı» ne edi: «1942 senesi yanvar 9 künü Eski Qırım şeeri civarında Qırım cebesiniñ aynı paraşüt batalyonı tarafından serjant Yurgensonnıñ yolbaşçılığında paraşütçılarnıñ mahsus gruppası atıldı. Yük paraşütlerini Ağarmış dağı artına taşlağan ve gruppa radiostantsiyasız, aş-suvsuz ve oq-darısız qaldı...».
Devlet havfsızlığı serjantı — bu arbiy leytenant rütbesine teñ olğan çin. Çekist serjantı sovet ava-desant askerlerinden ibaret olğan bir gruppağa başçılıq ete — bunı sovet gibrid arbiy quvetiniñ klassik belgilenüvi dep adlandırmaq mümkün. «Yerli tatar ealisi... almanlar tarafından muvafaqiyetli silâlana, maqsat – partizanlarnen küreş. Tüşünmek kerek ki, yaqın vaqıtta olar biznen küreşte ameliyatqa keçerler. Biz bunğa azırmız, eger de silâlı tatarlarnıñ almanlar ve romenlerden daa havflı olğanını añlasaq da», — dep Ekinci partizan rayonı naçalniki devlet havfsızlığınıñ ağa leytenantı İ. Genov 1942 s. yanvar 31-de esabat berdi.
Kouvuş köyü qırımtatarlarnıñ sovet «partizan-çekistlerine» qarşılıq köstermesiniñ timsali oldı.¶
«Kouvuş... Bu köyniñ çoqusı sakinleriniñ hainane areketleri neticesinde biz qaç eñ yahşı insanlarnı, vatanperverlerni ğayıp ettik!» — dep partizan brigadası qumandanı, devlet havfsızlığı kapitanı L. Vihman hatırladı. Diqqat etiñiz, — devlet havfsızlığınıñ kapitanı. Qırım partizan areketi ştab naçalnikiniñ muavini Y. Popov ise episi etip: «Kouvuşnı yerle yeksan etmekni», teklif etti, — o da «partizanlarnıñ» küreşini qolaylaştırmaq içün. Ne de olsa: «Partizanlar öz küçlerinen bu ve başqa bazı meskün yerlerni alıp olamazlar, çünki olar... qattı pekitilgen». Şunıñ içün kerçek diversiya ve istihbarat işleri yerine «partizanlar» yerli ealinen cenkleştiler. Çekistler ögündeki yigirmi beş yıl devamında alışqanları kibi yapmağa devam ettiler — devletniñ telükesizligi içün yerli ealiden saqınaraq öz halqınen küreştiler.
Kouvuşnı yerle-yeksan etmek — eki yıldan soñ komissarlar bu hayalni kerçekleştire bildiler. Stalin rejimi qırımtatarlarnı hainlikte qabaatladı. Ukrainlerde, ve ŞSCBniñ bütün halqlarında olğanı kibi - kimisi Qızıl orduda uruşqan, kimisi işğalcilernen işbirligi yapqan... Unutmamalı ki, qırım rusları da işğalcilernen işbirligi yapqanlar, belli ki, olarnı da sürgün etmek kerek edi. Lâkin Yosif Vissarionoviç memleketni yañı 1946 senesinen hayırlayaraq, yüksek seviyede tek bir «ulu rus halqı»nı qayd etti, gerçi onıñ bir million oğulları da Hitler içün cenk etken edi.
