Deñiz halqı

Yunuslar — Qara deñizniñ baş meskenleridir.

← Ana saifege qaytmaq

Valeriy Verhovskıy. «Qırım svitlıtsası» gazetası, 2017 senesi, 42-nci sanı

Antik devirde yunuslarğa "deñiz halqı" deyler edi. Biz Kâinatnıñ qara ucsız-bucaqsızlığında aqıl-şuurlı ağa-qardaş qıdırdıq, lâkin istisna degil ki, aqıllı mahluqlar er vaqıt yanımızda — Yer dep adlandırğanımız sayyareniñ deñiz-okeanlarında bar ediler, olar ise onı Suv deyler, belki...

Yunuslar ve fotsena

Ukraina deñizlerinde kitşekilli (kitge oşağan) aivanlardan üç türü yaşay.

Afalina — eñ balabanıdır (bedeniniñ uzunlığı üç metrge yete bile, orta avurlığı ise 120 kg). Bedeniniñ üst qısmı qara ve mavı tüşli, alt qısmı beyaz, tumşuğy tüt quş gagasına oşay, közleriniñ etrafında közlüknen kibi qara tüşler bar. Nefes çıqarğanda, afalinalar fontançıqlar aşıralar.

Aq yunus daa kiçik, avurlığı 60 kg-ğa qadar ve uzunlığı 2,8 metrge qadar. Aq yunusnıñ tumşuğy daa uzaq. Bedeniniñ üst qısmı qara tüşli, yanları açıq çal, alt qısmı ise — qara sızıqlarınen beyaz.

Afalina ve Aq yunus yunuslar sülâlesine mensüp, pıhtu (yaki azovka) ise klassifikatsiyağa köre başqa sülâlege, fotsenler (deñiz doñuzları) sülâlesine mensüp. Bu eñ kiçik (1,9 metrge qadar ve 50 kg) Qara deñiz kitşekillileri, yunuslardan farqlı olaraq olarnıñ tumşuğy yoq, bedeniniñ üst qısmı qoyu çal, aman-aman qara, alt qısmı ise beyaz yaki açıq mavı ola. Pıhtular yunuslar kibi suvdan sıçrav alışqanlığına saip degil.

Afalina

Aq yunus

XX asırnıñ birinci yarısında Qara deñizde bir millionğa qadar yunus bar edi, amma soñra olarnıñ intensiv tutuluvı sebebinden sayısı bir qaç yüz biñge qadar eksildi. Zemaneviy künümüzde qorqunçlı seslense de, yunuslarnı tutıp, öldürip aşay ediler, şu cümleden aivanlar içün süyek unı yasay, yağ ve yelim qaynatıp çıqara ediler.

Yunuslarnıñ eti ve yağı ise, mahsus tedqiqatlar köstergeni kibi, büyük miqdarda cive ve kadmiyge saip, bunıñ içün onı aşamaq iç de faydalı degil. Daa yunus etinden vazgeçmegen Şarqiy Asiya memleketlerinde ekimler balalarğa ve yuvlu qadınlarğa onı aşamağa qatiy yasaq eteler.

Tek 1966 senesi ŞSCB-de yunuslarnı sanayıda tutuv 20 yılğa yasaqlandı, soñradan bu yasaqnı uzattılar, Türkiye istisna olmaqnen diger qara deñiz memleketleri de aynı qararğa keldiler.

"Delfin" (Yunus) kitte avlay

Kitler — tişli yaki mıyıqlı — mında tapılmay. Qara deñiz kitler çoğaluvı içün ziyade suvuq, lâkin olar mında yaşap, aşap bilirlar. Sayyaredä eñ ulu olğan aivanlarnıñ bazı vekilleri Qara deñizge eñ azından eki kere kirgenler, bu al qayd etilgen, ve bular balaban olmağan smugaçlar (rorkvallar) edi. Mıyıqlı kitler arasında eñ kiçiklerinden olsalar da (on metrge qadar uzunlığı ve 5-10 tonna avurlığı), olarnıñ Qara deñiz faunasında teñi yoq.

Böyle kitlerden biri 1880 senesi aprel 18-de Gürcistannıñ Batum şeeri yanında yalıya atıldı, tezden Qavqaz yalısında Qırımğa doğru, şimalge ketken başqa kitni de kördiler. Birinci kitniñ iskeleti saqlandı. 1926 senesi kene Qara deñizniñ şarqında bir kit köründi ve onı avlamaq içün Novorossiyskten "Delfin" remziy adlı bir gemi yollandı.

Amma soñ vaqıtlarda qara deñiz suvlarına kitlerniñ daa bir türü kelip tüşti.

Beyaz kit — narvallar sülâlesinden olğan tişli kit — Qara deñizde iç bar olmağan, onıñ yaşav şartlarına eñ yahşı uyğunlaşqan yer – Arktika, Barents ve Ohotsk deñizleridir, tek ender olaraq Baltıq deñizi. Olarnıñ uzunlığı altı buçuq metrge ve avurlığı eki tonnağa yete.

Beyaz kitler peyda oluvınıñ sebebi añlaşıldı: olarğa... arbiy urbalı insanlar baqalar. "Kubanskiye novosti" jurnalisti Vladimir Tsekava mınanı yazdı: «Körünüşe köre, al-azırda Rusiyeniñ Arbiy Deñiz Quvvetlerinde yunuslar ve kitlerden arbiy ceetten faydalanuv tecribeleri devam ete. Ve, tahmin etilgenine köre, beyaz kitler duşman akvalangistlerini öldürmek içün degil de, qorçalanğan gemige yaki binağa dayverlerniñ yaki iriy suvaltı obyektleriniñ yaqınlaşuvı aqqında haber bermek içün ögretilgen».

Bu kiçik kitniñ qabul etilmegen ziyadeleşüvi qara deñiz ekosistemasında qanday deñişmelerge ketirecegi belli degil, çünki onıñ asıl aşı qara deñiz yunuslarınen bir kibi ola, tabiatta yaşayış içün küreşte ise, er kes bile, küçlüler yeñeler...

Aq yunus

Fantastikanıñ sıñırında

Arbiylerni endi çoqtan berli kitşekilliler meraqlandıra. 1965 senesi "qara deñiz yunuslarınıñ fiziologik, gidrodinamik, gidroakustik hususiyetlerini ögrenmek" maqsadınen Aqyarda (Sevastopolde) birinci rütbeli kapitan Viktor Kalganovnıñ yolbaşçılığında 184-nci ilmiy-tedqiqat bazasınıñ — 13132-K arbiy qısımı — quruluvı aqqında şura ükümetiniñ gizli qararı ve ŞSCB Arbiy-Deñiz flotu Baş komandanınıñ direktivası tasdiqlandı. Remsiy olaraq bu, deñiz ve ava arbiy tehnikasını tasavvur etüv ehtiyacları ile añlatıla edi. Soñra onı bionika dep adlandırdılar.

Amma yunuslarnıñ aqıl-şuurlı qabiliyetleri ve suv alemine tabiiy alışuvı bu mevzunı ileriletmege iterdi ve bir qaç yıldan soñ bu baza suvaltı qıdıruv, minalarğa qarşı küreş ve arbiy-deñiz bazalarını duşman akvalangist-diversantlarından qorumaq içün afalinalardan (Qara deñiz yunuslarınıñ eñ balaban ve eñ quvvetlisi olaraq) faydalanuv imkânını ögrenmege başlağan edi. Arbiy-bürokratik terminologiyası acayip "biotehnikiy sistema" söz birleşmesinen toldurıldı.

1975 senesinden arbiy vazifelerge azırlanğan yunuslar Aqyar körfezinde arbiy nöbetşilikke başladılar.

Daa soñra arbiyler tarafından cenk ehtiyacları içün azırlanğan yunuslar barışıq faaliyetinde de işlettiler, arheologlarğa deñiz tübünde qadimiy eksponatlar tapmaqqa yardım eterek.

Aqılce qardaşlarmı?

"Biz endi çoqtan añladıq ki, yunuslar eñ aqıllı memeliler arasındadır ve insanlarğa oşağan maymunlarnıñ yapa bilgenini yapmaq qabiliyetindedirler, meselâ, küzgüde özlerini tanımaq, subetleşmek, taqlit etmege qabiliyetliler ve olarda medeniy miras bar" (Maykl Makgaven).

İnsanğa aqıl qabiliyetinen eñ yaqın aivanlar yunuslardır. Yunusnıñ beyni avurlığı 1,7 kg (insannıñ ise orta esapnen 1,4 kg), onıñ içindeki buruşlıqlar (bükülmeler) insan beyninden eki kere çoqtır. Yunuslarnıñ tili öz aralarında subetleşmek imkânı bergen 14 biñ qadar davuş (ses) signalından ibaret. İnsanlardan farqlı olaraq olar davuşüstü (ultrasound) eholokatsiyağa qabiliyetliler. Yunuslar — içtimaiy aivanlardır, olar balalarına ve hastalarğa, tışqa sıçratıp, yardım eteler ve, bilinemiz ki, deñizde felâketke oğrağan insanlarğa batmağa bermeyler.

Cenk donatuvında yunus