Taş hayaletler vadiysi
Cenübiy Demerci — hayaletler ve turistler diyarı.
İhor Haluşçak. «Qırım svitlıtsası» gazetası, 2017 senesi, 18-nci sanı
Aluşta yanındaki Demerci dağ silsilesiniñ cenübiy ğarp yamaçlarında yerleşken Hayaletler vadiysi, eñ azından rus işğaline qadar, yarımadada ekskursiya ve turist seferleriniñ mecburiy bir noqtası sayılırdı. Bu yerge barmaq ise eñ qolayı, Cenübiy Demerciniñ etegindeki Luçistoye köyünden edi. Vadiydan ğayrı, dağ yamaçlarında qadimiy Funa qalesiniñ qalıqları da bar.
Aytmaq kerek ki, qırımtatar tilinden tercimede «demirci» (demerdgi) usta, temirci demek, qırımtatarlarnıñ rivayetleri de köstere ki, aynen böyle bu tüşeni adlandırmaları tesadüf degil. Lâkin efsane ve tarihlar aqqında aytmazdan evel, Demerciniñ özi aqqında bir qaç söz aytmaq kerek. Dağ, doğrusı ise onıñ yamaçları – bu Qesezek (Kesekler) haosını teşkil etken qaya taşlarınıñ unikal bir cıyıntığıdır. Bu keseklerniñ şekli ve ölçüleri o qadar acayip ki, olarda tebiet denilen eñ dâhi eykeltıraş tarafından yaratılğan, bellilik qazanğan şekiller ve siluetler tapmaq mümkün. Uzun kölgeler berip, bu şekiller devamlı surette çızğılarını deñiştireler ve istege köre, olarda yañı-yañı suretler körmek mümkün. Aynen bunıñ içün bu vadiyge qadim-qadimden Hayaletler vadiysi deyler.
Amma Baş Qırım silsilesiniñ esasan kireçtaşından ibaret olğan diger masivlerinden farqlı olaraq, yura geologik devriniñ konglomeratlarınen şekillengen Demerci tüzlükleri, million yıllar boyunca yellenip, acayip sütunlarnı, direklerni ve özgün taş eykellerni peyda etti. Efsanelerge kelgende ise, eñ bellisi vaqtında bu dağda yaşağan temirci aqqında añlata. O mında silâ (qural) yasağan ve öyle zalım ve yaman edi ki, boş vaqtlarında, bügünkü rus işğalcileri kibi, vadiyde yerleşken köyni terorize (qorquzıp) eta edi. Bir kere temirci köy qızı olğan Marina adında qıznı esir alğan.
Qız qaçmağa tırışqan, amma taşqa sökülip yıqılğan ve ölgen. Dağ Tañrısı asabalaşıp (açuvlanıb), koca kesekler töpeden yuvarlanıp tüşken, yalıñız temirhaneni ve temircini degil, yalıñız qızını degil, qorçalamağa çıqmağan bıtın köyni de yoq etkenler.
Lâkin dağ tek folklor temircisini ve onıñ esirini degil de, hatırlay. Mında öz vaqtında bizge daa yaqın ve az meraqlı olmağan vaqialar da olıp keçe edi. Meselâ, Leonid Gaydaynıñ kult kinokomediyası «Kavkazca yesir» (Kavkazskaya plennitsa) levhaları çekilgen soqaqnı ziyaret etüv çoq turistte cılış añıttı. Çünki bu populâr kinofilmniñ eñ tesirli levhaları Qırımda, aynen Hayaletler vadiysinde şekillendirildi. Anda «Nikulin capçığı (yañğağı)» da tapıldı – şay Qırımda çoq tereklerden öz adı olğan yegâne terek ola bilir, çünki mında meşur «Balbesniñ» terekten tüşüv stsenası çekildi. İhtimal ki, butaqnı o vaqıt masus kesken ediler, ve tüşüv yerini aldından azırladılar... Amma butaq başqa yerde sındı ve tüşken vaqıtta Yuriy Vladimiroviç qolunı qırdı. Ve film işinde büyük bir tanafüs yapmaq kerek oldı.
Nataliya Varley "Gde-to na belom svete..." yırınen guya oynap turğan taşta (elbette ki, masus bir para içün) süretke tüşmek imkânı barmı?! Meraqlı ki, bu taş o qadar da kiçik degil. Qesezekniñ şekli muntazam parallelepiped kibi ve onıñ yüksekligi yahşı ğana bar. Şunıñ içün taşnıñ yanına aldından demir merdiven qoyulğan edi. Amma çıqsa, yerli ekskursovodlar bugünge qadar işançlı ziyaretçilerni açıq-aydın aldatıp kelgenler. Çünki kerçekte bu taşnıñ "Kavkazca yesir" ile iç bir alâqası yoq.
Filmda körüne ki, Nataliya Varley yer betinden 50 sm-den ziyade olmağan taşqa qolay sıçray ve Şurikniñ beli seviyesinde oynay. Lâkin yerli rehberler arsızcasına ziyaretçilerge "aynı o" taşnı köstereler, o taşnıñ boyu ise eki metrde! Aslında ise, Varleyniñ aqiqiy taşı "Nikulin capçığı"ndan tahminen 100 metr şimaliy şarqqa doğru balaban konglomerat qalıqları arasında buluna ve yarım metrge qadar olğan tüz taşnı (qesezekni) teşkil ete.
Lâkin afsanaviy vadiyniñ aqiqiy maqsadı – bunıñ episi, yene de Demerci dağınıñ töpesidir. Anda olıp, Hayaletler vadiysiniñ sıfatları künniñ (quyaşnıñ) avuşması ile devamlı deñişkenini körmek mümkün. Bundan ğayrı, oradan Aluştağa, qoñşu Çatır-Dağ dağ masivine, aves avada ise – Qara deñizge teren kirip ketken Meganom burnuna da aqılalmaz manzaralar açıla.