Asırlıq Canköy
Qırım Canköyüniñ asırlıq tarihı.
Maksım Dubovyaz. «Qırım svıtslytsası» gazetası, 2017 senesi, 42-nci sanı
Canköy — tercimede "sevimli köy". Lâkin çoqusı zemaneviy mütehassıslar bu şarqiy "can" sözünde — ki tam olaraq "sevimli", "yahşı", atta "rüh" manasınen asotsiatsiya oluna — ziyadesinen "yañı" sıfatınıñ çöl şivesi "yañı" olğanını eşite. Böyle ya da başqa, faqat Canköy endi çoqtan "köy" degildir. Bunıñ üstüne, bu belki de, "Qırım" sözünen eñ çoq asotsiatsiya olunğan qırım şeeriniñ adıdır. Çünki adam qayda raatlanmağa ketecek olsa da — Yalta, Kefe, Kezlev kurortlarına ya da, belki de, iş işleri ile Aqyar ya da Keriçke — Qırımnıñ içki qısımlarına ve yalı boylarına barması içün yollar Canköyni kerek eter.
Asılında, demiryol onıñ, ister sevimli, ister yañı köyçik olğan vaqtlarında tam onıñ yanından keçip, onıñ şeer olaraq şekillenmesine itki berdi. Ve onıñ eñ ilk soqağı, asılında demiryolnı qurğan ve soñra anda çalışqanlarnıñ yaşağanı binalarnıñ sıralanğan sızığı oldı. O vaqıttan bugüngedek bu soqaqnıñ adı deñişmedi: Qırım (Krımskaya) soqağı.
Ve Qırım — tek deñiz ve küneş degil, bu da üzüm ve şarap demektir. 1955 senesi Canköy civarında "Massandra" öz bölügini açtı ve pek yaqın zamanğacedek şarap severler aqiqiy massandra qırmızı "yalı boyu" portveynlerini markalar içün daa çoq para tölemeyip, qaydan alacaqlarını bile ediler.
Canköyniñ etrafı, o demiryol stantsiyası olmazdan evel bile kolonistlerni celp etken edi. Etrafında alman ve çeh koloniyaları qurula edi, soñkilerinden hatıra olaraq, kerekli şeerge bütün katolik Avropada pek sevilen Muqaddes Yürekke bağışlanğan kilseniñ (kostöl) viranesi qaldı. Adiy Şatilov soyadına saip olğan yerli mülk sahibi, alâ daa şeerni dülberleştirip turğan küçük saray qurdı ve onıñ çeh-alman adaipliğine ve proleter-yolcularnıñ sert şeer cazibesine bir az imperatorlıq sırı qoştı.
Cenkteng evelki bir yarım on yıllıq devirde Canköy vilâyetiniñ qara topraqlarında, bir taraftan, halqara, ekseriyetinen amerikan, "Coynt" hayriye fondu, diger taraftan, bolşevik akimiyeti iştirakinen hibrid sotsial eksperiment kerçekleştirildi: asılında mında aqıbette kolhozlarğa çevirilgen köy hocalığı kommunalarınıñ variantları talim etildi... Daa bir parça "tarih": yerliler aytalar ki, asılında memüriy sıñırdan omonimik keçit qatındaki añıq ajıralıp turğan "Çonğar" restoranında, Qırım vilâyetine ağır ziyaretniñ artından aqşam yemeğinde Mıkıta Serhiyovıç Hruşçov Qırımnı tek Ukraina qurtara bile, degen fikrini dağlayıp aytqan.
Yani Şimaliy Qırımnıñ bu kiçkene çöl şeeriniñ tarihıy ayatı yeterli derecede toqundır — güneşli yarımadanıñ acele etmegen qonağı da deñizge taba ketişini devam ettirmeden evel bir künni mında meraqsız olaraq keçirmesi içün memleketşınaslıq müzeyi de bar. Kim Canköyniñ kurort statusına inanır, — meselâ, sıcaq suvnı alğan mineral emçekni ya da olarnıñ çamurlarını tapar, olar ki, aytalar, başqa tedaviylik qırım çamurlarından fenaraq degil.
Canköy aqqında ilk malümat — 1784 senesi, o vaqıt İmperiya qırım olcasını esapqa ala edi. Ekinci — 1855, o vaqıt "sevimli köy" tercimesi qayd etilgen edi. Keskin buruluv — 1871, mında demiryolı olacağı aqqında qarar. Menbalarnıñ çoqusı 1926 senesini köstere, o vaqıt stantsiyanı şeer olaraq ilân etken ediler, lâkin bir başqa tarih da bar ki, o vatan tarihleriniñ yalıñız inqilâbiy terkibini bilgenler içün, yüz yıllıq bir şeyge acayip kele: 1917 senesi iyünniñ 5-i. Yâni cenk ve içki problemler artından Muvaqqat ükümet Canköyge şeer statusını bağışladı.
Bu senesi Canköy şeeri de özüniñ birinci, şübhesiz tögerek — yüz yıllıq — yubileyini qayd etti. Şeer olaraq baqılsa o, kerçekten de, "can", yañıdır.