Ecnebiy edebiyatı eserlerinde Qırım: Ve çöldeki bir adam cenkçi... eger o Cenkçi olsa
Şotland yazıcısı Corc Freyzer romanlarınıñ qaramanlarınıñ Qırım cenki vaqtındaki maceraları.
Valeriy Verhovskıy. "Qırımska svıtlitsâ" gazetası, 2019 senesi, № 11-12 çıqışı
Bügün biz şotland yazıcısı Corc Freyzer (1926-2008) tarafından 1969-2005 senelerinde yazılğan maceralı romanlar tsiklinden - cesür asker Garri Fleşmen aqqında añarçamız. Merraqlıdır ki, Freyzer bu personajnı XIX asırnıñ ingliz yazıcısı Tomas Hyuznıñ «Garri Braunnıñ mektep yılları» romanından aldı, anda baş qaramannıñ lâqabı Fleşmen edi. Yüz yıldan soñ o uydurma kişiniñ epopeyasını devam etmege qarar berip, C. Freyzer Fleşmenni ulan polkuna "yaza" ve onı eñ büyük dünya imperiyası içün küreşniñ bütün cebelerine yollay. Bu cebeler ise bütün seyare boyu keçtiler - qıraliçe Viktoriyanıñ akimiyeti taralğan er yerde, onıñ üküm sürgen bütün vaqıtı devamında oña viktoriya (ğalibiyet) yoldaşlıq ete edi.
Elbette, qaramanımız Qırım cenkini de esapsız qaldırıp olamaz edi: «Ya birden kimdir aytsa: "Nasıl yani, bizim Fleş, qart qatil, Türkiyega qazaqlarnı urmaya ketmeymi?" - men ciddiy bir çıray ile idare etüv ve temin etüvniñ emiyeti, em de ştabta duman qoqusını alğan bir qaç kişiniñ bulunmasınıñ kerekliği aqqında tüşündirmege başlarım...». Amma Fleşmen, añlaşıyımlı, aqlanmalar qıdırmaycaq. O sadece bütün qıral ordusınen beraber Qırımğa yollanacaq.
Ve şübhesiz, açıqtan-açıq aqlı olmağan emrini becerecek. Çünki, elbette, 1854 senesi oktâbr 13 künü, general Reglan yengil atlı askerlerge (kavaleriyağa) rus pozitsiyalarına ögden ücüm etmege emir etkende, Balıqlava (Balaklava) yanındaki aqılsız ücüm «qart Fleş»siz nasıl ola bile edi. Bu uruşta er üç atlı askerden biri elâk oldı, amma Fleşmenniñ maceraları tünevin başlamadı, demek, olar yaqın vaqıtta bitmez. O ve daa 57 britaniyalı rus esirligine tüşeler. Sorğuda olardan bilmege istegen yalıñız bir şey, britaniyalılarnıñ ücümge sarhoş alda ketip-ketmegenleridir; ruslarnıñ büyük şaşıp qalmasına baqmadan, polkovnik Fleşmen de, qalğan esir alınğan atlı askerler de tolusınen ayıq bolıp çıqtılar.
Daa soñra - esirlerni, arbiy areketler teatrinden ve öz adamlarına qaçmaq itiyacından uzaq, tılğa alıp keteler. «Ormanlar ile qaplanğan dağlar arqalı Yaltadan Keriçke keçken yol dıqqatqa lâyıq degil edi: Qırımnıñ bir parçasını körmek kifayet - bu, bütün Qırımnı körmek demektir; faqat bu ülke Rusiyeniñ qalğan qısmına iç de oşamay. Frenkçeni bilgen qara çıraylı ve az laf etken vatandaşnıñ (ve daa inandıruv içün eki dragunnıñ) nezaretine berilgenim Keriçten, biz kemede Azaq deñizi arqalı Taganrogqa - kiçik kirli bir limanğa keçtik...».
Amma Fleşmen ve ondan evel esirlikke tüşken onıñ bedbahtlıq dostı mayor İst Taganrogdan cenkniñ soñuna qadar yollanılğan Starotorskta da çoq qaldılar. Köylilerniñ mülkdarğa qarşı isyanından faydalanıp, britaniyalılar qaçtılar. «Ne köresiñ?» - dep soray İst, haritağa baqıp. «Geniçesk adlı şeerçik», - cevap bere Fleşmen. Daa soñra olar (elbette, qışta, çanağa minip) bu şeerçikke yeteler, ondan soñ Arabat beli boyunca Qırımğa kirmek ve soñra öz adamlarına yetmek içün.
«Geniçesk ya da onıñ yekâne soqağı yahşı bir sözge lâyıq olmağanı belli, amma o vaqıtta olar maña Pikadilliden daa dülber bolıp köründiler», - dep añlata Fleşmen; lâkin: «Perspektiva şeñ degil edi. Buzlağan kanal üzerinden taşlanğan köprüniñ arqasında biz Arabat belini kördik: Azaq deñiziniñ yalısı boyu cenüpqa uzanğan, qar astındaki uzun tar topraq tili, sanki balaban demiryol sızığı kibi. Közüñ yetkenine qadar buznen qaplanğan deñiz özü sol tarafta yata edi; oñ tarafta ise Sıvaş dep adlandırılğan sasıq içki gölçük (laguna) bar edi».
Qaçqanlar Arabat qalesine qadar bütün belni (kosanı) keçmege muvaffaq olalar, amma yerkli at sürçip çana añaqlanğanda, Fleşmenni basıp, İst öz qurtuluvı içün atnı alıp qaçqanda, quvuv olarnı yetişip aldı.
Fleşmen yañıdan esirlikte ve bu sefer onı pek uzaqqa - Orenburg ülkesine yollaylar. Amma tınçlıq bilmegen britaniyalı oradan da qaça. Evge qaça, ev ise, onıñ içün, farqlı qıtalarğa tarqalğan mülkleri ile bütün imperiyadır.
Fleşmen daa uzun bir yolnı keçmege mecbur olacaq: Aral deñizi ve Orta Asiya arqalı, anda "duşman duşmane" (duşmannıñ duşmanı) qollarından ölmek içün bütün şanslarnı aldı; amma Fleşmen mında da qurtuldı ve yerlileriniñ rus müstemlekeçilerine qarşı küreşinde iştirak etti. Raketalarnı nasıl yapmaqnı ve qullanmaqnı bilip (britan ordusı raketa silâsını daa 1812 senesi özleştirdi), o, biñlerce askerni Amudarya özeni boyu Hindukuş eteklerine qadar ketirmesi kerek olğan rus gemileri eskadrasını raketa atışı ile yaqtı. Bu ordu, rus generallarınıñ plânlarına köre, Britaniya imperiyasınıñ İndistandaki ordusınıñ tar-mar etilmesi içün tayinlengen edi, amma Fleşmenniñ başqa plânları bar edi.
Soñra Fleşmen caya olarak Britaniya imperiyası mülkleriniñ sıñırına yetti. Bu havflı uzun yolnıñ soñ noqtasında, Peşavarda canı sıqılğan ve Fleşmende vatandaşnı deral tanımağan britan gümrükçisinden tek şunı eşitti: «Deklaratsiya etecek bir şeyiñiz barmı?».