Qırımtatarlarnıñ etnogenezi¶
Halise Zinedin. «Krımska svıtlıtsya» gazetası, 2016 senesi, № 48 sanı
Qırımtatar milleti Qırım yarımadası toprağında biñyıllıklar devamında şekillendi, demek ki, qaraylar ve qırımçaqlarnen bir sırada qırımtatarlar yerli halqtır (avtohtonlardır). Olarnıñ etnogenezinde tavrlar, kimmerler, iskitler (skifler), qısmen Milet ellinleri, sarmatlar, bulgarlar, gotlar, hunlar, hazarlar, peçenekler, qıpçaqlar (polovtsılar), italyanlar, ordalılar, selçuq türkleri, adıgeler (çerkesler) iştirak ettiler. Asırlar devamında Qırımğa halqlar kelip yerli eali ile asimilâtsiya olundılar.
Qırımtatarlarnıñ kelip çıquvı aqqında bitmez-tükenmez tartışmalar ve muzakereler devam ete. Çoq alimlerniñ miyisinde qırımtatarlar – XIII asırnıñ birinci yarısında yarımadada yerleşken Altın Orda sakinleriniñ torunlarıdır degen quvetli inanç tamır atqan. Bu mif Qırımnı 1783 senesi Rusiye tarafından annektsiya olunğanından soñ derhal peyda oldu ve o vaqıttan berli resmiy rus, soñra ise sovet istoriografiyasına sağlam kirdi ve alâ daa ilmiy edebiyatta çoqlaştırılmaqta. Sahtekârlar qırımtatarlarnıñ kelip çıquvını esas alğan başlanğıç noqtası olaraq Orda devrinen bağlı vaqialarnı alğan ediler, bu ise, aslında, asırlar devamında süren mürekkep tarihiy protsessniñ tek bir basamağıdır.
M. e. X asırdan belli olğan tavrlar Qırımnıñ bu tüp halqınıñ baş unsurlarından biri oldular. M. e. X asırdan VII asırğace belli olğan kimmerler tavrlarnen umumiy qardaşlıq tamırlarına saiptirler.
M. e. VII asırda Qırımda qadimiy tarihta eñ belli qabile birlesmesi – iskitler peyda oldu. Tavrlar ve kimmerlerden ferqli olaraq, iskitlerniñ ata-vatanı Altay – türk halqlarınıñ beşiği edi. Etnikara qarşılıqlı tesir protsessi faalleşe. Soñra Milet ellinleri, sarmatlar, bulgarlar, hatta Roma legionerleri, gotlar, hunlar, hazarlar, peçenekler, olarnıñ episi dalğa-dalğa çet-çet vaqıtlarda yarımadağa keleler ve integratsiya protsesslerinde faal iştirak eteler. Olar öz şahsiy hususiyetlerini qorulap qalğan allarda birbirini qarşılıqlı zenginleştireler. Şöyle ki, gotlar Qırımğa arianlıq yönelişindeki hristianlıqnı getirdiler, hunlarnıñ peyda oluvınen ise yarımadada Tengri tañrısı inancı ve kültü jayıla. Bütün halqlarnıñ qanı biñyıllıklar devamında qırımtatar etnosını şekillendirgen Qırım «eritiv qazanına» aenkli tarzda aqttı.
Lâkin eñ ziyade diqqatqa qıpçaqlar – çoq sanlı türk qabilelerinden biri lâyıqtır.
Yazılı menbalarğa köre, qıpçaqlar çoqunlıqla sarı saçlı ve mavı közli insanlar ediler. Qıpçaqlarnıñ acayip hususiyeti şundaki, olar asimilâtsiya olunmayıp, aksine özlerine asimilâtsiya eteler edi. Ya'ni olar peçenekler, bulgarlar, alanlar ve diger qabilelerniñ qalıntıları magnet kibi çekilip olarnıñ medeniyetini qabul etken özek ediler.
1299 senesinden berli yarımada Ulu Ordanıñ Cuçı uluşı terkibine kire. Bundan soñ hem basqıncılar, hem de yeñilgenler Qırım toprağında barışıq içinde, yavaş-yavaş birbirine alışıp yaşap başladılar.
Böyleliknen, XIII asırdan berli yarımadada derik bütün etnik komponentler, bütün unsurlar, başqa söznen aytsaq, ata-babalar bar edi, olardan tek birkaç asır soñra yañı millet – qırımtatarlar şekillenecek.
Qayd etmeli ki, alâ daa Osmanlı devleti peyda olmazdan evel yarımadada Kiçik Asiyadan köçüp kelgenler peyda olalar. Olar Qırımda öz bulunğanlarınıñ izlerini qaldırğan türk qabilesinden olğan selçuqlar ediler.
Qırımnıñ etnik terkibi aqqında laf etkende, italyanlarnı yan keçmek qıyındır. Daa doğrusı – venetsiyanlar ve genuyalılar. Olardan çoqları mında öz tamırlarını attılar ve zaman ile qırımtatarlar arasında tamamen erip kettiler.
Şöylelikle, asırlar devamında zamaneviy qırımtatarlarnıñ etnogenezi episi mürekkep şekilde şekillendi, anda türk olğan ve türk olmağan ecdatlar iştirak ettiler.
Zamaneviy qırımtatarlar üç baş subetnik guruhıdan ibaret: yalı boyu, dağlı-çöl yanları (tatlar), çöl (noğaylar). «Qırımtatarlar» etnonimine, daa doğrusı «tatarlar» sözüne kelgende, o Qırımda tek ordalılarnıñ kelüvinen, ya'ni Qırım Ulu Ordanıñ Cuçı uluşı terkibine kirgen soñ peyda oldu. O vaqıtqa qadar ise yañı millet aman-aman şekillengendir. İşte o devirden berli Qırım sakinlerini tatarlar dep adlandırıp başladılar. Lâkin bu iç bir vaqıt qırımtatarlarnıñ ordalılarnıñ torunları olğanını bildirmey. Bugünki kün'ge qadar qırımtatarlarnıñ etnogenez protsessi alâ daa bitemedi.