Tavriya universitetinde ukrain filologiyası¶
Petro Volvaç. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2018 senesi, № 45 sanı
100% ruslaştırılğan Qırım devlet pedagogika institutında (Tavriya universitetiniñ varisinde) ukrain tili ve edebiyatı hocalarını hazırlav ihtiyacı aqqında Kıyiv kompartiya memurları tek Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirgeninden soñ aytıp başladılar.
1954 senesi sentâbr 13 künüdeki № 66 arxiv vesiqası (Ukraina Kompartiyası Qırım vilâyet komitetiniñ bildirimi) tasdıqlağanı kibi, endi 1955 senesi Qırım mekteplerinde 600-den ziyade ukrain tili ve edebiyatı hocası olmalı edi. (Qırım içtimaiy-siyasiy dönüşmeler şaraitinde (1940-2015). Vesiqalar ve malzemeler toplamı. – K., «Klio Neşriyatı» LTD, 2016. – S. 331-332). Kelecek senelerde olarnıñ sayısı qat-qat artmalı edi.
Elbette, Ukrainanıñ diger vilâyetlerinden bunca tecrübeli hocanı celp etmek zor edi. Kıyivde ukrain tili ve edebiyatı hocaları meselesini yerli Qırım pedinstitutında olarnı eyi teşkil etilgen hazırlavı esaslı şekilde çözebileceğini eyi añlay ediler. Qırım vilâyet komitetiniñ mezkür maruzatına cevap berip, URSS Maarif naziri 1954 senesi oktâbr 14-te № 471 sayılı «M. V. Frunze adına Qırım pedagogika institutında ukrain tili ve edebiyatı şöbesiniñ teşkil etilüvi ve ukrain tili dersleriniñ kirsetilüvi aqqında» emir çıqardı (Emir № 11). (Toplam: V. İ. Vernadskıy adına TNU ukrain filologiyası ve ukrainşınaslıq fakültesi, Aqmescit, Tavriya, 2000. – S. 11).
Endi 1954 senesi güzde pedinstitutında talebe-filologlardan ukrain tilini ögrenüv üzre birinci akademik gruppa teşkil etildi. Yerli mütehassıslar yetişmegeninden sebepli Aqmescitke Krıvıy Rih devlet pedagogika institutından tecrübeli pedagog Antonina Yovanı (Smirnovanı) davet ettiler. Bütün nesillerniñ ukrain filologı mezunları onı Qırımdaki ukrain pedagoglarınıñ anası dep adlandırmaları tamamen haqiqatqa uyğundur. Bir qaç on yıl devamında bu qahraman qadın ve yüksek istidadlı alim-pedagog Qırımda ukrain pedagogik tahsil ve ilminiñ temel taşını qoydı. 32 senege yaqın A. Yova özü teşkil etken ukrain tili kafedrasında Qırım pedinstitutında ve Aqmescit devlet universitetinde hoca ve dotsent olarak çalıştı.
Qırım pedinstitutında ukrain tili ve edebiyatı kafedrası 1955 senesi avgust 26-da açıldı. Anı idare etmek içün Krıvıy Rih pedinstitutından sabıq cenkçi, filologiya ilimleri kandidatı, dotsent Petro Kırıçoknı davet ettiler. O, tarih-filologiya fakültesinde ukrain filologiyası tam şöbesiniñ teşkil etilmesinde doğrudan-doğruya iştirak etti, hürmetli pedagoglar ve alimlerden ibaret işçan bir kollektiv şekillendirdi.
Onıñ davetinen ukrain edebiyatı kafedrasında istidadlı pedagoglar ve alimler öz faaliyetlerine başladılar: Volâ Zahanevıç, Mariya Dotsenko (Zirçenko), Georgiy Nedilko. Ukrain edebiyatı kafedrasınıñ hocaları arasında belli edebiyat tenqitçisi ve edebiyatşınas Musiy Bohutskıy da bar edi. O ve yazıcı İvan Nehoda, hükümet vazifesini yerine getirip, Ukraina Yazıcılar birliginiñ Qırım teşkilâtını qurdılar.
Petro Kırıçok, ukrain tili ve edebiyatı kafedrasınıñ müdürü olarak, aslında tarih-filologiya fakültesiniñ ukrain şöbesiniñ reberi vazifesini eda ete edi. Şöbeniñ inkişafı ve quvvetlenmesi onıñ faal iştirakinen yerine getirildi. Bu vazifede o 1955 senesinden 1977 senesine qadar çalışıp, pedagogik faaliyetini ilmiy faaliyetnen birleştirip bardı. Petro Kırıçok 1997 senesiniñ yazında Aqmescit devlet universiteti tarihinde birinci olup «Ukrain edebiyatı» ihtisası boyunca filologiya ilimleri doktorı ilmiy derecesini almaq içün dissertatsiya qoruladı.
Tarih-filologiya fakültesiniñ ukrain şöbesi keçken asırnıñ yetmişinci seneleriniñ ortalarına qadar kadrlar ve maddiy ceetten öyle quvvetlendi ki, 1975 senesi iyün ayında eki müstaqil kafedra — ukrain tili ve ukrain edebiyatı kafedraları teşkil etildi. 1987-1998 seneleri devamında ukrain edebiyatı kafedrasını universitet mezunı Katerına Pokotılo, 1998 senesinden 2003 senesine qadar ise — filologiya ilimleri kandidatı Viktor Humennük idare etti.
Qırım pedinstitutınıñ (TNU) yañı baş oquv korpusı, 1965 senesi
Tek filologiya fakültesiniñ ukrain edebiyatı kafedrasınıñ degil, bütün universitetniñ aqiqiy zıyneti ve iftiharı filologiya ilimleri kandidatı, professor Oleksandr Hubar edi. Alim kafedrada ve universitette ukrain-beynelmilel medeniy munasebetlerni ögrenüvni başlattı. O, ukrain-rus, ukrain-belarus, ukrain-ermen, ukrain-italiyan medeniy bağları aqqında özgün eserlerniñ müellifidir.
Oleksandr Hubar Qırım pedagogları arasında meşhur olğan eki kitabnı – XX asırnıñ ekinci yarısındaki Qırım ukrain yazıcıları aqqında oquv qullanmalarını neşir etti: «Çornomorska xvılâ» ve «Suçasni ukrayinski pısnennıkı Krımu».
Bu kafedrada ziyade renkli ilmiy-pedagogik şahsiyet dotsent Mıhaylo Vışnâk edi. 2003-2005 seneleri devamında o kafedranı idare etti. Onıñ qalemine bir qaç şiiriy toplam da mensuptır. O — Ukraina Milliy yazıcılar birliginiñ azası, uzun vaqıt devamında Qırım yazıcılar teşkilâtınıñ ukrain şöbesine reberlik etti.
1975 senesiniñ ortasında ukrain dilşınaslığı kafedrasını idare etmek içün belli alim, filologiya ilimleri kandidatı, professor Yevhen Rehuşevskıynı davet ettiler. Onıñ gelüvinen kafedranıñ ilmiy işi diqqatqa layıq canlandı. Nitekim, ukrain tili (dilşınaslığı) kafedrasınıñ mevcut olğan bütün vaqtı devamında «Ukrain tili» ihtisası boyunca 1 doktorlıq ve 20 kandidatlıq dissertatsiyası qoruladı.
Ukrain şöbesi eki ukrainşınaslıq kafedrasınıñ – til ve edebiyat – faaliyeti sayesinde öyle quvvetli oldı ki, 2005 senesi yanvar 19-da bu eki kafedra bazasında «Ukrain filologiyası ve ukrainşınaslıq fakültesiniñ teşkil etilüvi aqqında» rektornıñ emiri çıqarıldı. Rusiye Federatsiyası Qırımnı işğal etmezden evel bu fakültet terkibinde dört kafedra faaliyet köstere edi: ukrain dilşınaslığı, ukrain edebiyatı teoriyası ve tarihi, ukrainşınaslıq ve ukrain tili medeniyeti.
Dört kafedradan ekisi umumuniversitet statusına malik edi. Ukrain tili medeniyeti kafedrası ihtisas yönelişi boyunca ukrain tilini oqutuvnı, ukrainşınaslıq kafedrası ise – Tavriya universitetiniñ diger bütün on beş fakültesinde Ukraina tarihını oqutuvnı temin ete edi. Fakültette soñki tehnika sözüne köre donatılğan bilgisayar ve multimediya sınıfları teşkil etildi. Fakültetniñ iftiharı «Ukrayinska oselâ» hususiy auditoriyası, O. İ. Hubar adına auditoriya, «Ukrain ruşnığı muzeyi», «Ukraina asırlar devamında» sergi zalı oldı. Mezkür kompleks aqiqiy Ukrainşınaslıq merkezini teşkil ete edi. 2010 senesine köre fakültette 6 ilim doktorı, professor, 26 ilim kandidatı çalışmaqta edi.
Ukrain filologiyası fakültesi özünün çoq yıllık tarihi devamında tek Qırım içün degil, Ukrainanıñ cenübi içün de biñlerle ukrain tili ve edebiyatı hocasını hazırladı, olarnıñ çoqosu yüksek ve mesuliyetli unvannı – ukrain halq hocası unvanını doğrulttılar.
Viktor Humennük ve Petro Kırıçok
Ukrain edebiyatı teoriyası ve tarihi kafedrası