Genrik Senkeviçniñ tatar tamırları
Meşhur polâk yazıcısı Genrik Senkeviçniñ soy-soyu ya da onıñ Qırım ile nasıl bağlı olğanı.
Vadım Pereguda. «Qırımsvıtlıtsâ» gazetası, 2016 sene, № 45 neşri
Belli polâk yazıcısı Genrik Senkeviçniñ tatar tamırları olğanı bütününen malüm. Baba soyundan onıñ belarus tatarları denilgen zümrege ait olğanı ve gayet asılzade bir soydan kelgeni biline. Onıñ ecdatlarından biri Toqtamış hannıñ tatar ordusında «tümen başı» (biñbaşı) olğanı ve soñra Litva Büyük knâzı Vitovtnıñ hızmetine keçkeni haqqında efsaneler saqlanıp qalğan. Genrik Senkeviç özüne edebiy tahallus olaraq «Litvos» ismini seçkeni ve eserlerini bu isimnen neşir etkeni tesadüf degildir.
Polâk yazıcısınıñ tatar tamırlarını mahsus ve teren ögrenen kımse olmadı, amma bugünde tek bu soyadını taşığanlarnıñ çoq sanlı forumı degil, belki şimdiki Belarus toprağında yerleşken ve ehtimol tatar tümen başı Senkeniñ torunları tarafıdan qurulğan qadımıy Sinkeviçi köyü de bar. Senkeniñ öz doğma qardaşı – asılzade Poltorjitskiler soyunıñ temelcisi olğan Bogdan haqqında da çoq şey biline.
Vilnâ arheografik komissiyasınıñ aktlarında, litva tatarları haqqındaki aktlarda, XXXI tom, knâginâ Ayşe Azületevna Senkeviç, şay da knâz Hodtsa Senkeviçniñ (18.06.1667 senesindeki № 242 senet), qıral zât-ı âlileriniñ rotmistrı knâz Roman Senkeviçniñ, knâz Yuzef Senkeviç ve onıñ apayınıñ, Martın Senkeviçniñ ve başqalarnıñ isimlerini tapamız. İslâm dinini tutqan bu şahıslarnıñ yazıcınıñ uzaq ecdatlarınen doğrudan-doğru alaqası olğanı iç bir şübe doğurmay — olarnıñ torunları Troki (Trakay) — Vilnüs — Oşmânı — Ostrovets — Hrodno sızıq boyunca yerlerde yaşağanlar ve alâ daa yaşamaqtalar.
Bu tarihiy şeherler 1413 senesindeki Gorodlo uniyası vaqtında peyda olğan iki voyevodalıq — Vilnâ ve Troki voyevodalıqları sıñırlarında yerleşe. Troki voyevodalıqı Troki ve Hrodno knâzlıqlarınıñ birleşmesi neticesinde peyda olğan, anda iyi hızmetleri içün Senkeviçniñ ecdatları torpaq alğan ediler. Senkeviçlerniñ knâzlıq ve asılzade soyuna ait senetleri 1665 senesinden 1720 senesine qadar qayıt etile. Tatar hanı Ali-Berdeyniñ ahlafları kerçekten de knâz unvanına iddia etken ediler, olardan episi olıp iki asılzade polâk soyu: Senkeviçler ve Poltorjitskiler kelip çıqqanı tam biline. «Senke»niñ (tatar dilinden tercimede bu isim «doğan» demektir) çoqtan-çoq torunları bugün de bir vaqıtlar sahip olğan Ponar qasabasından uzaq olmayan Oşmânıda yaşamaqtalar.
Episi yaqında, Ostrovets rayonındaki Dubniki köyünde, 1887-1888 senelerinde Genrik Senkeviç öz soy-sopplarında ve tanıdışlarında musafirlikte edi. Şunda «Pan Volodyovski» tarihiy romanı yazılğan edi, isveçlerge qarşı küreş haqqında «Tufan» tarihiy epopeyası tasavur etilgen edi. Yazıcı Dubnikideki Mineyko mülkünde olğanda körüşken ve qonuşqan soy-soppları ve tanıdışları bir çoq tarihiy qahramanlarnıñ prototipleri oldılar.
Bugünki künde Belarus, Litva ve başqa devletlerde Genrik Senkeviçniñ biñlerce uzaq ve yaqın soy-soppları yaşamalıdır. Tatar soyunıñ Litva Büyük Knâzlığına köçüp kelgen senesini şartlı olaraq 1397 sene dep saysaq, dünyada Senkeviçler soyunen uylaşıp ya da başqa şekilde bağlı olğan eñ az 5000 aile yaşamalıdır. Bu meselede soñki noqtanı genealogiyanıñ genetika tedqiqatlarınen birleşmesi qoyıp biler edi, olar bugün dünyada pek meşhurdırlar, amma epsi öz vaqtında olur. İnternet aleminde bizge bu şanlı soyadını taşığanlarnı birleştirgen bir degil, birkaç gruppanı tapmaq nasip oldu.
Senkeviçler ailesiniñ genealogiyasına bağışlanğan forumlardan birinde Senkeviç soyundan olğan Anton Smirnov qayd ete: «Men de Senkeviç soyundanım. Soyadınıñ tatar tamırlı olğanını bilem, Toqtamış hannen beraber Litva Büyük knâzınıñ hızmetine keçken tatar soyundandır. Sinkeviçi meskeni bar, bir vaqıtlar olar anda yaşağanlar ve kütleviy şekilde islâmdan katoliklikke keçkenler. Mırza ya da tümen başı Senke (Şenke) ahlafları. Genrik Senkeviç bu soydandır. Onıñ çoq soy-soppları bar, amma bunı (doğrulıq içün) isbatlamaq içün genetik ekspertiza yapmaq kerek. Tatar asılzadeleriniñ torunlarında daima çoq bala-çağa olğan.
Onıñ içün soy büyüp bütin dünyağa darqalğanı taaccüp degil. Çoq Senkeviç (Sinkeviç) Vilnâ yaqınındaki Oşmânıda yaşağan, olarnıñ mezarlarını alâ daa eski mezarlıqta körmek mumkün. Olar qadımlardan berli Reç Pospolitaya namusnen hızmet etken iyi cenkçiler ediler. Bir vaqıtlar bu pek asılzade ve zengin soy edi, amma bu pek çoqtan, alâ Altın Ordu zamanında edi. Polâk şarqşınası Y. Şinkeviç bazı türk dillerinde «szahun» ya da «szahin» sözü «doğan» manasını bildire dep saya. Ne ise, eski tatar, daha doğrusı eski türk ananesinde oğullarına yırtıcı quşlarnıñ isimlerini bermek tamamen kerçekçi bir şeydir. Lâkin arap dilinde alâ daa «sahane» sözü bar, o «güzeller güzeli» demektir.
Her sene, 15-inci noyabrde, ulu polâk yazıcısınıñ vefat etken kününde, onıñ bütün ailesi Varşavada toplana, anda aziz hatırası Genrikniñ niyetine İlahiy ibadet keçirile. Genrik Senkeviçniñ torunları öz ecdatlarınıñ mezarı başında toplanasılar, onıñ külü kafedralnıñ kriptasında yerleşe.
Kelecek 2017 senesi biz büyük polâk yazıcısı Genrik Senkeviç ecdatlarından olğan «belarus tatarları» tarihınıñ 620 yıllığını qayd etecekmiz. 620 sene evel Litva Büyük knâzı Vitovt büyük polâk-litva-ukrayna ordusını toplayıp, Timur askerlerini mağlup etip ve Qırımlı öz sadıq müttefiqi – Toqtamış hanğa qaytarıp berip bildi. O zamanlardan sebep soñra katoliklikni qabul etken ve Reç Pospolitanıñ çoq asılzade soylarınıñ temelcileri olğan «belarus tatarları» tarihi başlana. Kerçekten de bugün tarih kene devir yapıp aylandımı?
Tarihiy faktlar¶
«…1384 senesinden 1395 senesine qadar Toqtamış ile Tamerlannıñ Altın Ordu içün amansız küreşi sürdi. Onda «Büyük Aqsaq» yeñdi. Terek özenindeki deşsetli mağlubiyetten soñ Toqtamış ordusınıñ qalqan qısmları Moldaviya, Moskoviya ve Litvağa qaçtılar. İsyanğan hannıñ özü ise Qırımğa doğrundı...
Lâkin anda da oña rahatlıq yoq edi. 1397 senesi, zengin Kefeni zapt etmek cehti vaqtında, o Temür-Qutluq tarafıdan mağlup etildi ve qudretli Vitovttan yardım soramaq içün Kiyevge qaçtı...
Büyük knâz Toqtamışnıñ ricasına cevap berdi. 1397 senesiniñ yaz soñunda Vitovt Don özeniniñ aşağı taraflarında büyük ordu toplayıp, onı Qırımğa yolladı.
8 sentâbrde Kefe yaqınlarında o yerli bekler ve mırzalarnıñ cemaatlarını mağlup etti ve Qırımnı Toqtamışqa qaytardı.
Tam bu vaqıtta büyük knâz Qırım çöllerinden biñlerce tatar esirini çıqardı. Esir tatarlarnıñ bir qısmını o öz büyük devletiniñ cenübiy sıñırlarına yerleştirdi, çoqlarını o zaman artıq polâk qıralı olğan Yagayloğa bağışladı, eñ büyük qısmını ise Litva - Belarusda yerleştirdi... Şay etip, 1397 senesinden belarus tatarlarınıñ 600 yıllıq tarihi başlana...»
«Toqtamış hannıñ torunları» maqalesinden / «Devir aksı» ilmiy-vasiqavıy mecle