Oleksandr Gorskiyning taqdiri: İnsan aqqında, qoranta aqqında, kino aqqında
Bu adamnıñ ömürü şura rejimi devrinde sanaat adamınıñ muvaffaqiyetli kariyerasına sanki bir misal edi. Lâkin nasıl etip böyle muvaffaqiyetli ve sakit, tamamen şura qorantasında sistema duşmanı olğan bir insan terbiye olundı?
Valeriy Verhovskiy. «Krimska svitlitsa» gazetası, 2017 senesi, № 36 sanı
Bu adamnıñ ömürü şura rejimi devrinde sanaat adamınıñ muvaffaqiyetli kariyerasına sanki bir misal edi. Lâkin nasıl etip böyle muvaffaqiyetli ve sakit, tamamen şura qorantasında sistema duşmanı olğan bir insan terbiye olundı?
Nasıl başlandı
Oleksandr Gorskiy 1898 senesi avgust 24-te Oleksandriyada doğdı. Doğğan şeerinde zanaat mektebini bitirdi. Birinci dünya cenginde iştirak etti, yaralandı. 1918-1920 senelerinde o, Vinnıtsâ ve Jıtomırdeki ukrayın tiyatrolarında rejissör muavini olup çalıştı.
1922 senesi Yuriy Filânskiy ve Leonid Çernovnen beraber tiyatronı — «Mahudram» (Badiiy drama ustahanesi) ukrayın sanaat birleşmesini qurdı. Onıñ ömür arkadaşı — Olena Davıdivna Oleksandriya yaqınındaki Kremençug yanındaki köylü, zengin bir qorantadan edi. Olar 1919 senesi evlendiler, Oleksandr Gorskiy ise onıñ 1918-1919 senelerindeki ukrayın cenklerinde elâk olğan birinci qocasından doğğan Arsen adlı oğlunı evlâtlıqqa aldı.
Qırımda Gorskiy qorantası 1920-nci senelerniñ ortalarında Yaltada yerleşti. Bu yerde olarnıñ qızı — sonradan belli ressam ve dissident Alla Gorskaya doğdı. 1931 senesinden başlayıp Oleksandr kinoda çalışıp başladı — Yalta kinofabrikasınıñ müdiri (1931-1932) edi. Olena Gorskaya Yaltada mektep-sanatoriy tipindeki balalar müesseselerinde terbiyeçi olup çalıştı.
1920-nci senelerde Bütünukrayın kinofotokomitetsine taallüq olğan Yalta kinostudiyası 1930 senesinden başlap Qırım, Povoljye ve Orta Asiyağa qadar bir qaç kinostudiyanı birleştirgen «Vostokfilm» trestine keçti. Sonradan ondan SSRB-niñ bir qaç cumhuriyetinde, şimdi ise müstaqil devletlerde kinomahsulâtınıñ esabı başlanacaq.
Ösüv
Ümumbirlik birleşmesine kirecek Yalta studiyasınıñ işçisi içün rütbe artuvı paytahtqa avuşuvnı bildire edi. 1932 senesi o, qorantasıla Moskvağa köçti, anda bütün «Vostokfilm» trestiniñ mahsulât müdiri oldı.
Sonradan Leningradqa köçti, anda leningrad kinostudiyasınıñ müdir muavini ve mahsulât müdiri olup çalıştı (1932-1941). Ömür arkadaşı kostüm ressamı olup çalıştı. Oğlu Arsen Leningradta mudafaa fabrikasında işçi edi.
1939 senesiniñ güzünden 1940 senesiniñ baharına qadar Oleksandr Gorskiy şura-fin cenginde edi. 1941 senesi Almaniyanıñ SSRB-ge hücumından biraz evel tayfe başı olup Monqolıyağa «Onıñ adı Suhe-Bator» filmini çekmek içün ketti. Leningradta onıñ ömür arkadaşı Olena balalarıla, on bir yaşındaki Alla ve ondan 10 yaş büyük Arsennen qaldı. 1941 senesiniñ yazında Arsen Oleksandroviç Gorskiy halq ordusına kirdi, soñra leningrad cephesinde faoliyet köstergen taqripiy-partizan bölüginde cenk etti ve 1943 senesi aprel ayında dögüşte elâk oldı.
Ömür arkadaşı qızınen beraber eki leningrad abluqa qışını keçirmege mecbur oldılar, 1943 senesi yaznıñ başında Alma-Atağa evakuatsiya olundılar, anda artıq Oleksandr Gorskiy kinostudiyada çalışmakta edi. Lâkin Alma-Atada qoranta çoq qalmadı ve artıq 1943 senesiniñ soñunda Kiyevge köçti, anda o, on sene boyunca kinostudiyanıñ müdiri oldı (1943-1953). Şura kinematografiyasınıñ cenkten soñki devri alçaltıcı «az filmcilik» sözünen belgilengen — Stalin daha az film çekmek, amma olarnıñ şaheser oluvı aqqında şiar tasnif etti.
Yigirmi kinostudiyağa er sene yigirmi film tüşe edi. 1950-1951 senelerinde daha da az — bir senede SSRB-deki kinostudiyalardan eki qat az film çekile edi. Amma tam bu vaqıtta Kiyev kinostudiyasında Oleksandr Gorskiyning gayreti ilen büyük mahsulât quvvetleri yaratıldı, sonradan özüni köstergen potentsial qoyulğan edi. Kiyevden soñ Gorskiy Odesa kinostudiyasına başçılıq etti (1953-1961) — bu onıñ soñki yüksek vezipesi edi.
Oleksandr Gorskiy
Dünyada çeşit-türli soqaqlar çoq¶
1952 senesi Odesağa Bütünbirlik kinematografiya institutınıñ mezunı Marlen Hutsiyev geldi. Rejissör yardımcısı olup çalışıp, öz büyük filminiñ stsenariysini yazdı. Resim kerçekten de büyük oldı — bu "Zareçnaya soqağında bahar" edi. Stsenariyniñ birinci variantı red etildi. Hutsiyevnen beraber yañı variant üzerinde onıñ diplom filminiñ müellifdeşi Feliks Mironer de çalıştı. Qayd etmek kerek ki, eki genç rejissörnı da Odesa kinostudiyasınıñ müdiri Oleksandr Gorskiy işke davet etken edi.
Çıqqan birinci senesinde «Zareçnaya soqağında bahar» filmini otuz milliondan ziyade seyirci baqtı. Bu film on yıllıqlar devamında televideniyede tekrar etilgende, ekran ögünde daha qaç insannıñ toqtap baqqanını esaplamaq imkânsız.
Birinci baqışta bu qadar sade, aydın mesut soñu olmağan ikâye seyircilerni ne ile celp etti?
Film Zaporojyede çekildi, onıñ qahramanları — metallurgiya fabrikasınıñ işçileri. Yañı oca qız, pedinstitutnı bitirgen soñ gece mektebine öz yaşdaşlarına rus tili qadalarını öretmege tayin etildi; amma bazıda o pek doğru davranmağa tırışa edi, ömür ise oña dersliklerde cevabı bulunmağan meselelerni ögüne qoya edi. Film qıznıñ keçmişi aqqında, yüregini ne içün öyle sıqı qapatqanı aqqında tarif etmey. Amma seyircilerge bunı añlatmaq kerek degil edi — bu nesil, o vaqıttaqı yigirmi-otuz yaşındaki gençler — çoq şey keçirdi; er kesniñ özüne ait bir şeyi bar edi...
Teqaütçi
1961-de Oleksandr Gorskiy teqaütge çıqtı, o seneniñ iyun ayında ömür arkadaşı vefat etti. Kiyevge qaytqan soñ O. Dovjenko adına Kiyev kinostudiyasınıñ Kinoaktr Tiyatr-studiyasınıñ müdiri edi (1963-1973), İ. Mıkolayçuk, R. Nedaşkivska, K. Stepankov, B. Brondukov, A. Leftiy ve başqalarınıñ yaratıcılıq şekillenmesine qol tuttı. Kinomahsulât teşkilâtçısı sıfatında O. Gorskiy eki müim tehnik-teşkiliy transformasiyada — 1930-ıncı senelerniñ birinci yarısında sessiz kinodan sesli kinoğa geçişte ve 1950-nci senelerde renkli kinonıñ darqalmasında iştirak etmege mecbur oldı. Oña eki balasını da coyıp yaşamaq qısmet oldı.
1970 senesi qaranlıq şartlarda facialı sürette qızı Alla elâk oldı, 1983-te ise on üç seneden soñ Oleksandr Gorskiy vefat etti, o Berkovets qabristanında defn etildi. Şimdi Oleksandriyada Oleksandr Gorskiy şerefine bir soqaqçıq adlandırılğan.