Kudıkina dağları arqasındaki qasaba¶
Maksim Dubovyaz. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2018 senesi, № 37 neşri
Tarih – yahşı hafızalı bir hanım.¶
Qırım yalı boyunda öz ananesine sahip olmayan bir şeerni tasavur etmek neredeyse imkânsızdır. Qaygador öyle degil, o mahsustır. Onıñ sessiz ömürnamesiniñ tezatları öyle sert ki, müeyyen bir inkişaf çizgisini qurmaq bile qolay degil, bu em relyefte, em de vaqıtta daha ziyade çizgi-noktadır. Şunuñ içün quneşli yarımada haqqında yeterli malümatlı sayılğan er kes bile onıñ qayda yerleşkenini bilmey. Şaşılacaq şey degil, çünki o… Kudıkina dağları arqasındadır. Bu qayda? Anda bir yerde, uzaq degil.
Anda, Kök töpeler memleketi ile Kefe arasındaki suvsızlıqta, 1000 ve daha ziyade yıl evel bir çeşme bar edi. Ondan şimdilik yalnız quru taş bina saqlanıp qaldı, o vaqıtta ise o, XI asırnıñ küçük bir qalesi yanındaki qasabanı ve manastırnı besley edi. Onıñ Aziz İvan manastırı olğanı belli. Şeerniñ adı ne edi: Qaygador ya da Qaydağor? Orta asırlarnıñ yerli italyan-ermeniy koynesinden bu adnıñ Haçatur isminden kelip çıqqanı haqqındaki versiya öyle de tuhaf görünmey. Ermenice bu — Vaftizci, bu ise manastırnıñ Vaftizci İvanğa bağışlanğanını doğrulay.
Bu inkişaf çizgisi 1475 senesi, Kefe yıqılğan soñ, kesildi.
O zamandan berli Qırım yalılarında çoq şey deñişti. Bilinmegen toponimler müstemlekecini añlaşılmaz adlarnı öz diline uylaştırmağa azdıra. Belki de Toplu, Salı, Elbuzlı, Otuz... adları o masalsı adnı doğurğandır. Qaygador ya da Qaydağor mekiyanını şimalden qapatqan Büyük Yanışar ve Tepe Oba sırtları arasındaki töpeler lafta «çoqluq» ola: «Qaydağorlar» — «Katagorlar», ve nihayet – Kudıkina dağları. O «dağlar» yüz metreden biraz yüksek olıp, şimal rüzgârlarınıñ deñiz yanındaki ormansız relyefniñ qıvrımlarında ükmranlıq etmesine mani olmay.
Qara deñiz bu yerde iki körfez teşkil ete. Şarqiy körfez – Çifte demir, çünki rüzgârlar sebebinden bir demir gemini toqtalışta tutıp olamay edi, ikisini de atmağa mecbur olalar edi. Ğarbiy körfez orta asır Provato adı ile bellidir. Belki de tam eski adnıñ hatırlatılması, yalnız bu yerdeki çılpaq töpeler yamaçlarınıñ uçurımlı çıldırğanı degil, sonradan Provallya adını tahrik etken. Körfezler arasındaki burunda yüz yıldan ziyade yañı bir mesken bar, o 80 yıl evel Ordjonikidze qasabası oldı.
Müasirlerimizniñ çoqrusı bu sözniñ ne añlatqanını hatırlamasa gerek, şeerliler ise öz qasabalarını sadece Ordjo ya da Orjo deyler. Yanda insan hayatınıñ qalıntıları tapılğan – 4-5 biñ yıl evel aşalğan ustritsa ve midiyalardan çaqmaq taşı aletleri ve çanaq yığınları ile. Muntazam mesken başlanğıcı haqqında XI asırdan aytmaq mümkün. Manastır haqqında – daha 300 yıldan soñ, ve Kefe şeer qapılarından biri, şimal-ğarbqa çıqarğanı, qadimden Qaygador qapısı adlana edi.
Orjoğa şimdi de Feodosiyadan o yönelişte şeer marşrutkası ile barmaq mümkün. Tecribeli Qırım haydajısı Orjo yalı boyundan deñiz körfezi aşıp köz baqışı uzaqlığında olğan Köktebelge eski harbiy şosselerniñ qalıntıları dolaşıqlığınen taba ileride barır. Lâkin muntazam naqliyat öyle yurmey: Feodosiya vasıtasınen kolayca. Qasaba öz şimdiki varlığı içün imperiya donanmasınıñ kontr-admirali Bubnovqa minnetdardır. Admiral Birinci dünya cenginden evel bu yerde deñiz silahını sınaqtan keçirüv bazasını qurdı. 1917 senesi episini nola endirdi, lâkin çala-çaçman zavod ğayrıdan tiklene ve Köktebel ile qatnav yolğa qoyula.
Cenklerde deñiz ve Kudıkina dağları arasındaki yerge artilleriya ceetten hususan qısmet etmedi. Birincisinde — kayzer suvaltı gemileri bu yerde çar ordusınıñ yalı topçularını nişanğa ala ediler. İkincisinde ise aksine, avadan ve deñizden Qızıl ordunıñ kalibrleri alman batareyalarına ateş yağdıra ediler.
Şunuñ içün İkinci dünya cenginden soñ Ordjonikidzenı ğayrıdan harabelerden qurmağa mecbur oldılar. O, «Gidroprilad» ve «Gidroaparat» adında eki unikal harbiy obyekt yanında qapalı qasaba oldı, dört biñlik ealisiniñ içtimaiy heyeti ve ömür ihtiyaclarınıñ teminatı ise alâ Leningrad şeerinden edi. Ordjoda Qırımda ilklerden olaraq dayving-klub tesis etilgenine şaşılacaq şey degil, menbalar da 1990 senesini qasabanıñ kurort olaraq şekillene başlağan vaqıtı olaraq köstere. SSCB dağılğanından soñ bir qaç vaqıt ilmiy-istihsalat bazasınıñ bir qısmı saqlanıp qaldı, lâkin kurort meylleri artıq üstünlik ete edi.
Lâkin Qıyıq Atlama burunındaki qasabanıñ «kurort Renessansı» haqqında aytmaq zor. Küçük qasaba plâjı kurort infrastrukturasına sahiptir, Köktebel tarafına yalı boyu çizgi-nokta ile bir sıra taşlı nomeralı – Birinciden Beşincice – küçük plâjlar kete, ne qadar uzaq olsa, o qadar vahşiycedir. Yanında ise – inkişaf etken sanatoriya strukturasınen Feodosiya, diger taraftan – tanıtılğan bogem Köktebel, şunuñ içün Orjonıñ sakit eğlenceleri Qırım kurort stereotipine peq de celp etici görünmey.
XXI asırnıñ başından berli qasabanı terk etmegenler – ealisi ise neredeyse yarıya qadar eksildi – bu «ara» kurortqa diqqatnı celp etmek imkânlarını aradılar. Onıñ küçük resursı inkişaf içün parlamaq lezzet talap ete edi ve 2007 senesi mantıqiy bir teklif peyda oldı: o sovet adını parlana-romantik bir şeyge deñiştirmek. Qomşu Feodosiya, uzaq olğan Eski Qırım – deñizniñ büyük romantiki Aleksandr Grinniñ ömüri ve yaradıcılığınen bağlı şeerler. Qasabağa romantikler memleketinden – «Grinlandiyadan» güzel bir ad berüv teklifi haqqında şayıalar tarqaldı. Meselâ, Gel-Gyû ya da Zurbagan… Lâkin episi celp eticiligine baqmadan, bunıñ ziyadesinen suniy olacağı qabul etildi.
Şunuñ içün bu fevqalâde qasaba, Qırımnıñ unutılğan «Kudıkina dağları» arqasında gizlengen, neredeyse bilinmegen bir qasaba öz adına sahip olsun — Qaygador.