Yıqılğan Keriç mabetleri

Qırım mabetleriniñ yoq etilüviniñ faciaviy tarihi.

← Ana saifege qaytmaq

Roza Qrımskaya. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2018 senesi, № 47 sayısı

Har bir şehirniñ öz çehresi bar. Elbet de, zaman geçken sağın o bürüşikliklernen örtüle ya da tamamen tanınmaz ola: ihtilâllar, cenkler, iktidar deñişmesi ve onıñ zevqleri. Ve eger bazı şehirlerde biz mimarlık abidelerini körüp olsaq, başqalarında, yazıq ki, bu imkânsızdır.

Meselâ, XIX – XX asır başındaki mimarlığını neredeyse saqlamayan Keriçte olğanı kibi. Hususan bu diniy binalarda öz aksini tapqan: şura ükümeti devrinde kilselerni acımsızca yoq ete ediler, onıñ içün de Keriçteki mabetlerniñ çoqsuzı – zamaneviydir. Amma episi o qadar da fena degil, çünki ihtilâldan evelki manzaralı açıq hatlar bizge eski Keriçni saqlap qaldı.

XX asır başını kerçek açıq hat bumu dep adlandıralar. Bir-birine açıq hat yollamaq son derece moda edi, öz fotoateliyesi ve basmahanesi olmaq ise – son derece faydalı edi, onıñ içün tirajlar fantastik edi. Qırımda eñ alqışlısı Yalıboyı ile Bağçasaray manzaraları edi. Keriç o vaqıttaqı açıq hatlarda daa nadir rastkelir, lâkin bu malzeme de keçmiş ile şimdiki zamannı qıyaslamaq içün bizge yeterli olacaq.

Sobornaya meydanında Svâto-Troitskiy soborı

Keriçniñ bugünki künge baqqanda çoq daa kompakt olğanından başlayım. XIX asır soñunda – XX asır başında Keriç ehalisi otuz biñ kişiden ziyade degil edi. XX asır başındaki haritada şehirge kiriş Şlagbaumskaya soqağınıñ yanında olğanını körmek mümkün (laf aralarında, bu tarihiy adını saqlap qalğan az sanlı soqaqlarımızdan biridir). Şlagbaumdan geçip Feodosiyskaya soqağında (bugün bu Pirogov adına soqaqtır) olamız. Tam 500 metre – ve biz Sobornaya meydanındamız. Demek olsun, merkez tam da mında edi, çünki mında Keriçniñ baş pravoslav mabedi – o vaqıttaqı bir qaç açıq hatta tasvir etilgen Svâto-Troitskiy soborı bar edi.

Mabet 1832 senesi qurulğan edi, 1845-te ise çañ qulesi ve kaplitsa peyda oldu. Açıq hatta sobornıñ oldukça büyük olğanını körmek mümkün – bayramlarda mında keriçlilerniñ çoqsuzı gele edi. Yazıq ki, şura ükümeti onı yoq etmek içün elinden kelgenini yaptı: 1931-de onı qapattılar ve haçnı tüştürdiler, İkinci cenk vaqtında ise mabet erzaq ambarı vazifesini becerdi. Şehir azat etilgen soñ ükümet, cenk hareketleri neticesinde yıqılmağanına baqmadan, sobornı tamamen yoq etmege qarar berdi. Bugün onıñ yerinde V. İ. Vernadskiy adına TNU-nıñ endi sabıq filialı binası tura. Amma sobornıñ bir parçası kerçekten de daim Keriçtedir: mabetten qalğan taşlardan Mitridat dağında Şan Obeliski qurulğan.

Meşhur obelisk de daa bir mimarlık abidesini yoq etmek içün sebep oldu.

Mitridat dağında Stempkovskiy kaplitsası

Çoq vaqıt devamında Stempkovskiy kaplitsası şehirniñ vizit kartoçkası edi. Şehirniñ umumiy panoraması Mitridat dağındaki kaplitsasız olmaz edi. İhtimal, bu fotoçılarnıñ ve neşircilerniñ eñ sevgen manzarası edi, çünki o vaqıttaqı açıq hatlarda biz onı pek sıq rastteleriz.

Kaplitsa 1830 senesi, öz ölüminden eki yıl evel vasiyetname yazğan şehir başlığı İvan Stempkovskiyniñ ricasınen qurulğan edi. Tarihçılarnıñ sözlerine köre, İ. Stempkovskiy Keriç içün çoq eyi işler yaptı: onıñ reberligi vaqtında şehirde mektep, yañı iskele, Svâto-Troitskiy soborı, o cümleden yerliler ve musafirler gezmege öyle sevgen o aynı Mitridat merdivenleri qurulğan edi. Onıñ içün şehirniñ eñ yüksek noqtasındaki kaplitsa minnetdarlıq remzi oldu, ileride ise – poçta kartoçkalarında peyda olğan asır başındaki eñ belli Keriç mimarlık obyektlerinden biri oldu.

1944-te Mitridat dağında obelisk açılışı ola, onıñ içün kaplitsanı alıp taşlamağa qarar berile. Şöyle etip, şimdi bütün manzaralarda şehir üstünde yükselgen obeliskimiz bar.

Alman lüteran kirhası

Mitridat dağı

Umumen Keriçte mabetler çoq degil, olarnıñ episi çeşit konfessiyalar içündir. Pravoslavlardan ğayrı, bugün şehirde kostel, cami ve sinagoga, o cümleden ermeni ve gürcü kilseleri, baptist ibadet evi faaliyet köstere. Lâkin şehirde bir vaqıtları alman lüteran kirhası faaliyet köstergenini az adam bile. Onı, meselâ, şlagbaum tasviri olğan açıq hatta körmek mümkün. Meraqlı ki, fotoçı öz aparatını şehir tışına doğrulttı, çünki alman kolonistleri kenarda yaşay ediler. Kirha 1905 senesi Keriç alman cemaatınıñ küçünen qurulğan. Onıñ körünüşi hayran qaldıra: gotik şpiller uzaqtan görüne, amma bugün böyle manzarağa yangın qısmı, pasport stolu ve mesken evler engel olacaq. Cenk vaqtında kirha alman harbiy komendaturasınıñ ştabı oldu. Etraftaqı mezarlıkta helâk olğan alman zabitleri ve askerlerini defn ete ediler.

Elbet de, cenkten soñ kirhanı şura vatandaşlarınıñ ihtiyaclarına uylaştırğanlar: haçlarnı demonte etkenler, şpillerni alıp taşlağanlar ve «Rodina» kinoteatrını açqanlar. 90-ıncı senelerde «Rodina»nı yıqtılar – hepsini qurucılıq malzemelerine dağıttılar, onıñ içün bu yerde ne kirha, ne mezarlık, ne de kinoteatr belli ola.

Başqa türlü olıp ola edimi? İhtimal, yoq, çünki şuralarnıñ maqsadı tarih ve hatıranı saqlamaq degil edi. Onıñ içün açıq hatlar – zaman perdesi arqasına baqmağa ve keçmişni qaytadan yaratmağa imkân bergen az sanlı isbatlı çeşmelerden biridir.