«İskonno russkiy» Qırımnıñ kremleviy arhitektorları
Qırım yarımadasınıñ milliy terkibi.
Petro Volvach, İTŞ aqiqiy azası, USYB azası, QÖC Qırımnıñ ilm ve tehnika haqqında hızmetli faalı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2017 senesi, çıqışlar № 27 – 28
Daa Ukrainanıñ Mustaqilliginiñ ilk yıllarında, öz teşebbüsimnen vilâyetniñ RSFSC terkibinden USSC terkibine berilüvinden soñ ukrain ealisiniñ Qırımğa köçürülüvini araştırıp, meñe uzun müddet arhivlerden tışqarı cumhuriy statistika idaresinde de çalışmağa kerek oldı. Men 1989 senesi keçirilgen soñki sovet eali sayımınıñ çoq qalıñ yazmaları — tek büyük qırım şeerleri, rayon merkezleri degil, bütün qırım qasabaları ve kiçik qasabalarda da — baqmağa imkânym oldı. Büyük qıymetli statistik material massivi er qırım eali noqtasında ealiñ etnik kesimini yapmağa imkân berdi.
Bu sayımnıñ malümatları ve eali noqtalarınıñ ekseriyetinde rus ealisiniñ epeyce yüksek köstergiçleri isbatça köstere ki, sözde stihiylı migratsiya protsessleri ve çar ve sovet imperiyaları içün strategik ceetten müim bölgelerde ealiñ etnik terkibi er zaman bilinçli olaraq yönlendirilip ve diqqatle nezaret etile edi.
Soñki sovet sayımınıñ malümatları Qırımda neni kösterdi? 1989 senesine köre, rus ealisiniñ eñ yüksek hissesi Kefede (Feodosiyada) (77,6%), Aqyarda (Sevastopolda) (74,4%), Aluştada (71,5%), Aqmescitte (Simferopolda) (71,3%), Kezlevde (Evpatoriyada) (70,3%), Saqıda (68,4%), Yaltada (68,8%), Canköyde (65,7%) qayd etildi. Biraz daha düşük rusluq köstergiçleri Canköy (65,7%), Krasnopeqrekopsk (58,3%) ve Keriç (56%) kibi şeerlerde qayd etildi.
Epeyce yüksek rus ealisiniñ yüzdesi Sudaq (72,8%), Bahçesaray (67,8%), Kirov (63,8%), Sovet (60,9%), Aşağı Dağ (59,5%), Qırmızı Gvardiya (56%) ve Saq (52,8%) rayonlarında çıqtı.
Tek dört step rayonında (Krasnopeqrekop, Razdolnoye, Pervomaysk ve Canköy) qışlaq yerlerinde rus ealisiniñ sayısı 50%-ke irişmedi ve 35,7-47,9% çerçivesinde deñişe edi. Eñ az rus Krasnopeqrekop ve Canköy rayonlarınıñ qasabalarında yaşay edi.
Şübhe yoq ki, rislarga sovet statistikacıları bir neçe yüz biñ (300-den az olmağan) ruslaqan etnik ukrainalınıñ sayısını qoştılar. Amma bütün bu kommunistik spekulyatsiyalarğa baqmadan, resmi statistika Ukrainanıñ Mustaqilligi ilân etilüvi aldınden Qırımda 625 biñden ziyade ukrainalınıñ barlığını qayd etti. Demek, yarımada toprağında Ukrainadan planlı eali köçürüvi tamamlanğandan soñ tahminen 1 mln. ukrainalı yaşağanı aqqında bizim iddaamız mübalâğa degil.
Ukrainanıñ quru toprağından köçürülgen ukrain vatandaşlarınıñ Qırımda ruslaştırılma derecesine o faqt şaatlıq ete ki, atda qırım şeerleri ve rayon merkezleriniñ ekseriyetinde ealiñ 50%-ten ziyade ana tilge sahip edi. Olardan: Krasnopeqrekop sakinleriniñ tahminen 67%-i, Keriç ve Yaltanıñ 51%-i, Aluştanıñ 54,4%-i ve Saq şeeriniñ tahminen 50%-i. Biraz daha düşük ana tilge sahip oluv köstergiçleri 1989 senesi Aqmescitte (Simferopolda) — 38,5%, Aqyarda (Sevastopolda) — 39,6% qayd etildi. Ukrain tilinde mektepleriñ yoqlığı, kommunistik ruslaştırıcılarnıñ olarnı yaratmağa istememesi Qırımda ukrainalılarnıñ maqsadlı genotsidiniñ isbatça şaatlığıdır. Ukrainanıñ 25 yıl Mustaqilligi devamında az vatansever, ukrain olmağan merkeziy akimiyet alını ciddiy deñiştirmege atda teşebbüs etmedi.
Qırım ealisiniñ rayonlar ve şeerler boyunca milliy terkibi (2001 s.)
Eki sayım arasında eali milliy terkibiniñ dinamikası ayrı-ayrı QÖC Qırım ve Aqyar (Sevastopol) ş. boyunca
Qırımnıñ 2014 senesi fevralında sözde «qardaş halq» tarafından işğal etilüvi bu areket etmemezlik ve kiyivli yüksek memurlarınıñ qorqaqlığınıñ neticesdir. Çünki atda bölgesel qırım statistika malümatları er düşüngen insannı şu fikrge keltire ki, büyük şeerlerden kiçik qasabalarga qadar Qırımnıñ bütün eali noqtalarında rus ealisiniñ üstünligi tesadüf degil. Böyle etnik-milliy manzaranı kremleviy aqılkesler (ve tek Qırımda degil) bir yıl degil, bir neçe asır boyunca yaratay ediler.
Yaqşı bilinir ki, daa Qırımnıñ Rus imperiyası tarafından ilhaq etilüviniñ birinci yıllarında Yekaterina II-ge eñ yaqın çevreden yaratılğan askeriy-fuqaro idaresi, eski Qırım Hanlığınıñ etnik çeresini ciddiy deñiştirmege tırışaraq, qırımtatarlarnı emigratsiyağa ite edi. Bundan evel çar satrapı Oleksandr Suvorov eski Qırım Hanlığınıñ ticaret-sanayi elitası — greklerni ve ermenilerni — zornen köçürdi. Olarnıñ mulkleri ve malları, şübhesiz, cankeş inkvizitorlarnıñ qollarına tüşti.
Qırım tarihi qırımtatarlarnıñ bir neçe kütleviy emigratsiya dalğasını qayd etti: daa 1788 senesi başlap, o 1812 senesi rus-fransız cengi devrinde devam etti ve 1854-1856 seneleri rus-ingilis cengi yıllarında büyük ölçülerge irişti. Qırımtatarlarnıñ kütleviy emigratsiyası Qırımnı insansızlaştırdı ve yarımadanıñ etnik-milliy çeresini ciddiy deñiştirdi. Qırımnıñ insansızlaşuvında açlıqlar ve qırım şeerlerinde sanayiniñ inkişaf etüvi de az müim olmağan rol oynamadı. Qırımtatarlarnı öz miras topraqlarından ve nesil mulklerinden işğalciler em idare, em de diniy türlü basqılarnen sıqdıra ediler.
Aynı zamanda işğalciler, evvelki qırımtatar yer sahipleriniñ topraqlarını ele keçirip, Qırımğa Rusiyanıñ derin guberniyalarından öz qul dehqanlarını kütleviy olaraq ketire ediler. Qırımda istifadaki asker ve denizcileriñ qaluvı da er türlü teşviq etile edi. İşğalcilerniñ quru Rusiya ve Ukrainanıñ bazı guberniyalarından bütün-bütün qızlar toplulıqlarını da ketirgenlerine dair malümatlar bar, eski qırım askerileriniñ aile qurup olmaları içün. Tamam böyle XVIII asırnıñ soñunda çoq rus qasabaları peyda oldı, hususan, Aqmescit rayonındaki büyük Mazanka qasabası.
Qırımda rus ealisiniñ qırımtatarlar üzerinde sayısal üstünlügini de kütleviy olaraq Qırımda ukrain halqınıñ ruslaştırılması temin ete edi, onıñ yarımadadaki hissesi er zaman yüksek edi. Çoq statistik materiallarda etnik ruslarnıñ aqiqiy köstergiçleri «pravoslavlar ya da slavyanlar» kibi belgileme artında gizlene edi.
İnqilâp aldı ve soñraki eali sayımları ki Tavriya guberniyası ve Qırımda keçirildi, ukrainalılarnı ayrı milliy toplulıq olaraq ayırmağa tırışa ediler, olarnı ve beloruslarnı slavyanlarga yazaraq. 1926 senesi Qırımda keçirilgen eali sayımı kösterdi ki, akimiyet ve çekistler tarafından hususiy ögretirilgen statistikacılar ukrain eali arasında (hususan qışlaq yerlerinde) özlerini ruslar dep tanımaları içün faal agitatsiya işi alıp bara ediler. Demek, şaşılacaq bir şey yoq ki, Qırımda ukrain ealisiniñ sayısı em 1926, em de 1939 senesi sayımlarına köre keskin azaldı.
Rayonlarnıñ ekseriyetinde 1939 senesi ukrainalılarnıñ hissesi 6-17% çerçivesinde deñişe edi. Amma atda epeyce qıyağı sayımlar (tamam böyle ediler 1926 ve 1939 senesi eali sayımları) bir sıra qışlaq rayonlarında büyük miqtarda ukrainalılarnıñ barlığını gizlep olmadilar:
Qırmızı Gvardiya — 32%, Qarasuvbazar — 15,0%, Aq-Şeyh — 16,3%, Büyük-Ondar — 17,8%, Lenin — 19,4%.
Qırımtatarlar, grekler, ermeniler, bolgarlar ve almanlarnıñ cinayiy stalin-beriya deportatsiyasından soñ Qırımda esaslı etnik rotatsiya içün ideal şaraitler yaratıldı. Bu aqqında tek bütün rus imperatorları degil, ayrıca kommunistik liderler de hayâl ete ediler. Cenk soñrası Qırımnıñ eali ile doldurıluvı stihiylı ve qaotik alıp barıldı dep düşüngennler çoq yanıla. Planlı köçürülgen insanlarnıñ yerleştirilüvi protsessi merkeziy ve yerli partiya organları ve NKVD-cilerniñ sıqı nezareti altında edi. Birlik ve cumhuriy partiya ve tesarrufat organlarnıñ açıq qararlarınıñ barlığı aqqında biz artıq yazdıq. Lâkin vatandaş ve dünya cemiyetinden ve araştırıcılardan gizlengen daha çoq vesiqalar bar.
Yaqınlarda meşhur mosqovalı-qırımlı araştırıcı İbraim Voennıy SSCB Devlet Müdafaa Komitetiniñ 1944 senesi avgust 12 tarihli DMK-6372s nomerli gizli Qararını açıqladı. Oña köre, qırımtatarlarnıñ deportatsiyasından tahminen eki ay soñra daa cenk ete turğan memleketiñ Devlet Müdafaa Komiteti Rusiyanıñ bir neçe vilâyetinden (Krasnodar ve Stavropol diyarlarından, Rostov, Voronej, Kursk, Oryol, Tambov ve Bryansk vilâyetlerinden) insansızlaşqan Qırımğa 51 biñ kolhozçını mecburiy köçürüvge qarar aldı. «Egemen USSC»-den Devlet Müdafaa Komiteti kiyivli namestniklerini Qırımğa 9 biñ kişi köçürmekke mecbur ete edi.
Diqqatqa çeke ki, rus köçürülgenlerge «russkiy Qırım»nıñ kremleviy qurucıları qırımtatarlar ve başqa sürgün etilgen halqlar tarafından eñ çoq yerleşilgen ve tertiplı etilgen Alışta, Yalta, Sudaq, Balaqlave, Bahçesaray, Qarasuvbazar rayonlarını bereler. Onda tertiplı saabler ve qışlaq tesarrrufatı aletleri ile uyğun turar yerleri bar edi. Biraz daha quvet tabiy-iklim ve sotsiyal şaraitler Ukrainadan köçürülgen insanlar (9000 kişi) yerleştirilgen Kuybeşev rayonında edi.
Vesiqanıñ şaatlığına köre, Qırımğa birinci dalğa köçürme devresinde step rayonlarına kremleviy arhitektorlar «russkiy Qırım»nıñ bir tek de rusını köçürmedi. Suvsız, az yerleşilgen ve az tertiplı rayonlarnı kremleviy liderler ve olarıñ kiyivli (büyükrusiyalı) naiberleri ukrain eali içün saqlay ediler. Step rayonlarınıñ Ukrainadan köçürülgenler ile kütleviy doldurıluvı Qırım vilâyetiniñ RSFSC terkibinden USSC terkibine berilüvinden soñ başladı. Qayd etermiz ki, bu köçürülgenlerde artıq Rusiyadan birinci dalğa köçürülgenlere berilgen o devasa imtiyazlar ve devlet desteği yoq edi.
SSCB Devlet Müdafaa Komitetiniñ 1944 senesi avgustnıñ 12 tarihli DMK-6372s nomerli Qararınıñ metni
Bu Qarardan körüp olacağı kibi, rus vilâyetlerinden köçürülgen kolhozçılarğa em evvelki yaşağan yerlerinde, em de Qırımda yaratılğan kolhozlarda devasa imtiyazlar berile edi. Şöyle ki, birinci dalğa köçürmenıñ er kolhozçısına ve mütehassısına devlet tarafından er ailege o devirde büyük paralar — 2500 ruble — ayrıla edi. Bu kolhozçılardan vergiler, sigorta ödemeleri ve mecburiy q/t malümât teslim etüv boyunca borçlılıq silip taşlana edi. Köçürülgenler cedveline tüşkenlerne ev yanı bahçelerinden asıl toplav aqqı saqlanıla, maqbul tenzatını Qırımda almaq devlet garantiyası altında tahıl yerli hasat teşkilâtlarına teslim etüv aqqı berile edi.
Qırımğa köçürülgen bütün kolhozçılarnıñ tesarrufatları 1944-1945 seneleri devamında bütün devlet q/t malümât vergileri ödemeesinden azat etile edi. Köçürülgenlere şahsiy qullanuvda olğan alet ve ayvanlarnı, ve de umumiy tartısı 2000 kg-ğa qadar başqa ev mülklerini özlerinen almağa icazet berile edi. Hatırlatayıq ki, aynı 1944 senesi mayısta er sürgün etilgen qırımtatar ailesi tek 15 kg ev aletini özünen almağa aqqı bar edi. Rusiyadan birinci köçürülgenlerge bütün haracatlar devletniñ üstüne alına edi (yol masrafı, ayvan ve şahsiy mülk taşıvı). Köçürülgenlere yolğa çıquvdan yañı yerde yerleşüvge qadar bedava tıbbiy hızmet temin etile edi.
Müdafaa Komiteti Hasat Halq Komissarlığını birinci dalğa kolhozçı-köçürülgenlere yañı yerleşim yerinde er ailege 2 tsentner azıq-tülik tahıl bermekke mecbur ete edi. Bundan tışqarı, Qararnen ihtiyac olğanlarğa Birlik qışlaq tesarrufatı bankı tarafından beş yılğa 5000 ruble ölçüsünde borç berilüvi közde tutula edi. Üstelik, et-süt sanayii ve hasat halq komissarlıqları bir ay müddetinde kolhozçı-köçürülgenlere yerleşim yerinde evvelki yaşağan yerlerinde devlet organlarına teslim etkenleri malümât ve ayvanlarınıñ tenzat miqtar ve sıfatını bermek ile yükümlendiler. Şahsiy tesarrufatında ayvanı olmağanlar içün Birlik et-süt sanayii halq komissarlığı devlet hasat bahasınen er ailege bir sığır ve bir düve satmaq kerek edi.
Belgorod vilâyetinden Qırımğa köçürülgen sebzecilik brigadası
Birinci dalğa rus köçürülgenleri içün Birlik Halq Komissarları Şurası para ayamadı. SSCB Halq Komissarlığına Müdafaa Komiteti yedek fondundan 55 mln. ruble ayırdı. Üstelik arslan payını (43 mln. ruble) ükümet köçürülgenlere bir kerelik ödeme içün berdi. Rusiyadan köçürülgenler 35 mln. ruble aldı, o zamanda Ukraina Halq Komissarları Şurası bu maqsad içün tek 8 mln. ruble ayırdı.
O zamanda alman-faşist işğalcileri tarafından işğal etilgen Ukraina ve Belorusiya toprakları — üstlerinden cenk eki kere keçken — ealisiniñ maddiy quvetlüklerden eziyetçekken ve analar almaştıruv ile bile balalarına eşik satın alıp olamağanken, Müdafaa Komiteti Tışqı ticaret halq komissarlığını Rusiyadan birinci dalğa köçürülgenler içün ameriqan gumanitar yardımından 30 biñ çift iç çamaşırı, eşik ve ayaq qabı ayırmağa mecbur etti. Aydın oldı ki, bütün cenk boyunca tışqarıdan Birlikke bol çıp-çıt ediyeler kelgen edi. İşğalcilerden azat etilgen topraklarnıñ sakinlerinden kim olarnı körgen edi?
Daa Qırımnıñ birinci fethedicileri tarafından başlanğan imperial etnopolitikadaki anaanelerni izçil devam ederek, kremleviy liderler 1944 senesi avgusttan itibaren yarımadada etnik alını esaslı deñiştirüvge kiriştiler. Tamam cenk soñrası Rusiyanıñ derin bölgelerinden kütleviy eali köçürüvi Qırımda tek bir etnik grupanıñ — ruslarnıñ — üstünlügini temin ete edi. Cenk aldı til-etnik çeşitlik rus bir çeşitligi ve yüzsüzlügine deñişti. Çar imperiyasınıñ bir neçe asır devamında irişip olamağanını stalincı cinayiy guruplaşma devlet ve cezalandırıv vasıtalarını qullanıp, tek on cenk soñrası yılda yapıp olabildi.
Kremilde yaqşı añlay ediler ki, 1954 senesi vilâyetni iqtisadiy quvetlükler sebebinden Ukraina terkibine bergende, onda üstünlük etken rus eali ile Qırım rusça qalacaq ve er zaman Kremilniñ sıqı nezareti altında olacaq. Ukrainalılarnıñ qolınen tiklengen Qırımnı uyğun anda alıp da olacaq. 2014 senesi fevralında yarımadanıñ rus orduları tarafından işğal etilüvi ve Rusiyanıñ yañı ilhaqı bunu tasdıqladı.