Qırımnıñ yalı yıldızları. Yarıq ve söz
Qırım mayakları raatlıq ve barışıq qoruvında. Devamı.
Maksim Dubovâz. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 s., 31-inci çıqış
Kündelik rutinanıñ sıñırından çıqqan ömürniñ er angi bir unsulı kibi, mayaklar da özüne hususiy diqqat celp ete. Kadim zamanlardan olar yerli toponimikağa tesir eteler, ve biz Qırımda tek ğarbiy yalınıñ orta asırlıq lotsiyalarından Rosofaro «qızıl ateşini» bilmeymiz. Künümizge qadar kelip yetken başqaları da bar: Foros ve eki Lambat – Küçük ve Büyük, olardan Küçügi Büyüginden daa belli, olarnıñ adlarında añlaşılır yunan tamırları yerli aytuvınen biraz deñiştirilgen.
Qırım qurulığınıñ eñ şarqiy çıqıntısı olğan burunnıñ da adı añlaşılır, amma nasıldır turmuşça ve romantik degil: Fonar (Fener)... Onıñ aqiqiy yerli adı ise — qırımtatarca — Fener. Romantikçesi olmasa da, er alda ekzotikçesi. Lâkin manası bir, ve burun öz «yarıqlatıcı» adını aqlay — onıñ mayagı bar. Bu Yeñi Qale mayagı, onıñ adiy tögerek qulesi 1953 senesi Muqaddes cenkinde (Ekinci cian cenkinde) viran etilgeniniñ yerine yedi yıl boyunca mayaq vazifelerini becergen muvaqqat ağaç konstruktsiyasınıñ yerine qurulğan. Bu mayaq Azaq deñizine kirmekni kontrol ete. O qadar emiyetli ki, Qırımnıñ eñ eski qulesiniñ yıqılğanından soñ yarıqlaştırma donatuvı onıñ qalıqlarında qoyulğan edi, ta ki ağaç muvaqqat, ondan soñ ise zemaneviy biri qurulğance... Tek Tarhankut mayagınıñ öz aqqında itibarğa lâyıq tarıxı yoq...
Qız Avul mayagı
Eski Yeñi Qale mayagı nasıl körüngenini bilemiz: eski resimler bu hatıranı saqladı. Şimdikisi İlyasnen bayağı oşay, ve ilk baştaki ise Tarhankut ve Hersonesniñ biraz soñra qurulğan mayaqlarına biraz meñzey edi, asılında olar bir-biriniñ kopiyalarıdır. Olarğa ekizler dep de aytalar.
Yeñi Qale (Yañı Qale) yanındaki mayaq 1820 senesi qurulğan edi. Lâkin, Fener burnundaki mayaq ateşleri aqqında ilk malümatlarnı İsa peyğamber doğğanından evel 350 yılları civarında, Skilak peripllarında tapamız.
Mayaklar tışqı ayatnı sadece bezemeyler — dağlar yaki yabancı saraylar kibi. Mayaklar insan meskenleri ile qavşalğan yerde, olar eñ yorqutqan yer işaretler kibi qomşu obyektlerge ad bereler. Meselâ, Kezlevde doğrudan-doğru mayaq astında şifaane bar, o, elbette, «Mayaq» adından başqa adlı olmaq şansına da saip degil edi. Sudaqta namlı olmağan, addiy mayaq astında ise — oyun meydanı, deñiz rıortı ve yerli romanlarnıñ biñlerce başlanuvlarınıñ ve bitüvleriniñ şaidi... Elbette, onıñ adı da «Mayaq». Ve Qırımnıñ eski eñ eski mayagına eñ yaqın köy adınıñ tamırını tapmaq qıyın degil. Ebet, onıñ adı — Pidmayaçne.
Qırımnıñ şimdiki eñ eskisi olıp Ay Todor mayagı qala, onıñ alçaq qulesi uzaq keçmişniñ ayda-açıq alâmetlerini tasıy, olarnı ne binalarnıñ konstruktiv oşavı, ne de atta ananeler gizley.
Qırımda adiy olmağan mayaklar da bar. Bazıları o qadar qabaattır ki, episi menbalar Tarhankuttaki Qara burun (Çornıy mıs) üstündeki mayaq fonksiyonlu binasını öyle adlandırmağa cesaret etmey, ve diqqatnen oña — «navigatsiya işareti» deyler. Asılında bu bir ve aynı şey, lâkin «qule» yaki «direk», yaki «ateş» yaki «uzaqqa doğrultılğan yarıq» stereotipine daa az işaretnen.
Sarıç burnu mayagı
Keriç (Kerç) yarımadasınıñ cünüt (cenübiy) burnunı mayaq bezey, o Qız Avul mayagı dep adlandırıla, çünki Qız Avul — yaqın köyniñ aqiqiy adıdır, kene Yaqovenkove (Yakoviy) olaraq deñiştirilgen. Onıñ mavı-beyaz qulesiniñ mimarısınıñ sım-sıqlığı qara sızıqlarnen sızılğan, ananeviy qızıl gorizontal sızıqlardan farqlı olaraq olar — vertikal. Böyle «makiyaj» mayaqqa zerafetli körüniş bere!
Anlaşılır ki, telükesi bol yerlerde kelerde ketecegini raat qaldırmaq qıyındır, asılında bu aqiqiy mucizenen bi-arañğa kelip turğan deñk ola. Ve mınavay demek ki, ondan tış da mucizeler yaratmağa cezb de tapıla. Küçük Özendeki aqiqatta dekorativ mayaq-ibadethane tolusınen emsalsız bir şey degil edi. Bir asır evel hatıra maqsadı ile mayaq peyda oldı, oña bazı-bazıda Foros mayagı deyler, amma çoqusı vaqıt — Sarıç burnunda öyle.
Aytqanlarına köre, soñki rusiye çarı o burnunı, onıñ imperator yahtası ondan keçkenini tapqan soñ ve onıñ Avropa mülkleriniñ eñ cünüt (cenübiy) noqtası olğanını añlağan soñ, o anda hatıra işareti qurmağa istegen edi. Eyisi oldı ki, deñizciler de daa evel böyle isteklernen çıqtılar: Sarıç burnunda mayaq qurmağa. Bunı da (ayatta ebediy rastkelişler de ola) şanlı flot zürriyetinden... Sarıçevlerniñ birisi teklif etken edi.
Bu mayaq da adiy degildir: yarıqlaştırma donatuvı astında Peterburgda tökülgen, daa doğrusı çañña oşağan 12 metrlik tuc qule qoyulğan edi. Aqiqiy çañ da bar edi, ta ki zemaneviy elektron donatuv qoyulğance, yalıboyundan tuman içinde gemicilerge çañ sesi seslene edi. Ve kene nasıldır acayip bir rastkelişlik: fizikalıq çañ öz aktuallıgını coytqan vaqıtta, Foros kilsesinde esas, eñ ağır çañ olmağanını tüşündiler. Şöyle etip mayaq sesi deñiz hızmetinden Tañrı hızmetine keçti...
Qara burun mayagı
Söz kibi öyle adiy: deñiz ateşi. Er birisi artında qaç dane tarıx!¶
Manalı, Opuk burnundan eki deñiz mili cünüt (cenübiy) tarafta, deñizcilikni Qız Avul altında — adlı-adınca Qızlar Avulı (Qız Avul) tercime etilgen qara sızıqlı mayaq temin etken yerde, deñizde qayalar bar. Olar — 4 dane, ve bu qayalar-gemiler aqqında masallı bir efsane bar, adetince o "Qırım efsaneleri" kitap cıyıntıqlarında ilki sıralardan kele. Ve efsaneviy aqıqat da bar. Keriç-Kefe operatsiyasınıñ keçirilüvi vaqtında eñ yüksek qaya Elçen Qaya aman-aman tek bir gece qorqunçlı qış deñizi arasında mayaq olmalı edi. Ve bu 1941 senesi dekabr ayınıñ 28-ne keçer gecesi oldı. Ve bunı öz ayatları pahasından eki leytenant yasadı. Olarnıñ adları — Volodımır Mospan ve Demân Vıjula...
Mayaq yarığı aqqında söz — o sıq-sıq şan-şüret hatırasını da keti. Amma bu endi başqa bir Tarıx.