Yañızlıq seviyesinden 445 metr yükseklikte
Qırımdaki Laki köyüniñ tarihı.
Roza Krımska. «Qırım yarığı» gazetası, 2018 senesi, 39-ncı çıqış
Allah ve insanlar tarafından unutılğan yerler bar ki, olar tarih aqqında çoqciltli tarih kitaplarından çoq yahşı añlatalar. Ulu şeyler ufaklarda gizlene. Menim içün öyle yerlerden biri – çoqtan berli haritada belgilenmegen Bağçasaray rayonındaki Laki köyü oldı.
Çal taşlı töpeler ve künnen yanğan topraq arasında bembeyaz bir kilse tura. Onıñ bizantiya üslübindeki kümbazleri töpelerinen bulutlarğa tiymey, lâkin kilseniñ ululuğı başqa bir şeyde belire: o çoq şey kördi ve XX asırnıñ er dürlü zorluqlarına baqmadan tura bile. Kilseniñ etrafında bir qaç manastır binası ve qadimiy mezarlıq qaldıqlarından ğayrı daa iç bir şey yoq.
Bu yerler ulu halqlar köçüvini, sabannı ve ağır yuzüm salkımlarını hatırlay. Bu topraqqa kül sepmege ve qan tökmege tırıştılar. Laki – sadece qadimiy tarihı olğan bir yunan köyü degil. Bu Qırım ile daim yarımadanıñ içki ayatına qarışqan qoñşu devlet arasındaki qıyın munasebetlerniñ timsalidir.
Laki köyü m.s. VI-VII asırlarda peyda oldı ve Feodoro knâzlığınıñ terkibinde edi. Lakiniñ yunan ealisi pravoslavlıqqa inana edi ve arheologlar köy etrafında ondan ziyade kilse qaldıqlarını taptılar. Biñ yıl devamında mında insanlar yaşadı, çalıştı, dua etti, öldi ve yer yüzünde cennetke inana ediler.
Lâkin, bu idiliya bozulğan edi. İlk kere bu 1778 senesinde Qırımdan 31 biñ pravoslav (yunan, gürcü, valahlar) çıqarılğanda oldı. Laki köyü boş qaldı – buradan 412 kişi köçti, olardan altısı – raip edi. Lâkin meseleni pek tez çezdiler: Qırımda asırlar boyunca yaşağan yunanlar yerine rusiye grafı Aleksey Orlov köyge Stefan Mavromihaliniñ taqımından olğan yunan zabitlerini ketirdi. «Deñiştirüv» neticesinde Laki «yunan köyü» statusını saqlap qaldı.
1904 senesinde Lakide sv. Evangelist Luka kilsesi quruldı, 1914 senesinde ise zemskiy mektebi de çalıştı. Lâkin XX asır Laki içün belgilendirici oldı: 1942 senesinde natsistler köyüni bütünley ateşnen yoq ettiler. Partizanlarğa yardım etkenleri içün, cezalandırmaq maqsadınen gitlerciler 16 tınç sakinini qurşunğa tizdiler, qalğanlarını ise Biyük Onlar rayonına sürgün ettiler. Lâkin kilseni yerle bir etmege beceremediler.
1944 senesi aprel ayında köyü azat ettiler, ve yerli sakinler yavaş-yavaş harabege qaytıp başladılar. Ve kene qader Laki sakinlerinen yaramay oyun oynadı: şol aynı yılnıñ 27 iyün künü Qırım yunanları Orta Asiya ve Uralğa sürgün etildi. 12 avgustda ise boş qalğan Qırım vilâyeti köylerine kolhozcılarnı yerleştirmek aqqında qarar alındı. Çoq keçmeden Lakiye Orol ve Brânsk vilâyetlerinden qorantalar keldi. 1948 senesinde köyüniñ adı Gorânka olaraq deñiştirildi. 1960 senesinde ise köy Qırım vilâyeti memüriy-topraq bölüvi aqqında spravochnikten (malümatnameden) ğayıp ola – bu ayrıntılı dağ iklimine saip topraq yañı tenbel sakinlerni qabul etmedi.
Bugün köyden iç bir şey qalmadı. Lakini hatırlatqan tek bir şey – yuqarıda añılğan bembeyaz kilsesi olğan sv. evangelist ve apostol Luka erkek manastırıdır. Kilse Qırımdaki yunan cemaatı tarafından tamir etilgen. Mında er vaqıt kimseni tapmaq mümkün: raipni, keşişlerni, hızmetkârlarni. Olar kilse yanında yaşay, ibadethanege baqa ve misafirlerni – yolcular ve ziyaretçilerni quvançnen qabul eteler.
Manastırğa barıp yetmek o qadar qolay degil, lâkin bütünley mümkündür. Bağçasaraydan Verhoreçye köyü yönelişine avtobus bar, onıñnen Baştanovka köyüniñ yanından keçip yolayrımına kelip tüşmek kerek, soñra ise «Laki 8 km» yazısı olğan yoldan oñğa burulmalı. Daa soñra sizi bayırğa çıquv bekley. Bu yolnı ya topraq yolundan yürmek mümkün olğan maşınanen yürmek, ya da cayan barmak mümkün. Lâkin neticege deger: siz yañızlıq deñiz seviyesinden 445 metr yükseklikte, dağ avası ve keçken asırlarnıñ hatıraları qardaşlığında bulunasız. Facialı vaqialarğa baqmadan, bura aqılğa sığmaz bir quvet yeridir. Anda tıpqı yarımadanıñ mahiyeti – bir çoq insan içün ev olmaq ve yañız qalmaq kibi mana gizlene, sanki.