Em Bar, em Madagaskar
Super-insan Morits Benövskiyniñ tarihı ve onıñ Qırım yarımadasınen bağı.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2018 senesi, № 40 sanı
«Rusiyede yalñız yolbaşçılıq adamlarğa zulum etmek içün mustesna uquqnen teminlengen, amma zavallı insanğa iç bir tarzda yardım etmege tırışmay. Rus halqına qalan yegâne şey – istibdatqa (tiraniyağa) tayanmaq».
Morits Benövskiy
Onıñ ömürbayatı inanalmazdır ve memleketler, ükümler ve vazifeler (katorgadan / sürgünden qıralığa qadar) cedvelini teşkil ete; o, insannıñ yer yüzündeki ömür yolunıñ tasvirinden ziyade, maceralı kinofilmge oşay. Slovaknıñ oğlu, Podillya şlâhtiçi, frenk (fransız) diplomatı, avstriyalı graf, macar gusarı, amerikalı şahmatçı, yazıcı, ubernator, qıral — ve bularnıñ episi bir insan.
Morits Benövskiy tek qırq yıl yaşadı: 1746 senesi doğdı, ve 1786 senesi vefat etti. Bugünkü mustaqil Madagaskar cumhuriyetiniñ paytahtı Antananarivu şeerinde Benövskiy soqağı bar. Onıñ aqqında (Macaristan ve Çehoslovakiya tarafından beraberlikte) 1975 senesi teleserial çıqarılğan. Belli leh (lehistan/polşa) şairi Yuliuş Slovatskiy oña poema bağışlağan.
Morits Benövskiy
Morits Avgust Benövskiy avstriyalı ofitser qorantasında, Vrbova (şimdi Slovakiya) qasabasında doğdı. Yaşlığında gusarlarğa hızmetke kirdi ve anda bile öz tabiatınıñ döliligi ile seçile edi. Qomandanlarına istisqalı (aşağılayıcı) munasebeti sebebinden hızmetni taşlap, atta baba evinde bile tabiatınıñ eñ yaramay sızıqlarını gizlemey edi. Babası ve qız qardaşları ile munasebetleri yahşı olmadı dep aytmaq pek az olurdı — soñunda babası aylanğaç (tenti / serbest) oğlunı quvdı ve vasiyetnameden sızıp çıqardı. Babası vefat etkeninden soñ Morits iç bir miras almadı, şunıñ içün atta baba mülküni reyd kibi (reydercesine) zapt etmekten bile çekinmedi.
Lâkin Macaristan medeniy qırallıq (korollik) edi, şunıñ içün qanuniy cezadan qaçıp Benövskiy Lehistanğa qaçmağa mecbur oldı, mında Bar konfederatsiyasına qoşuldı. Rusiyege tarafdar qıral Stanislav-Avgustqa qarşı isyan Podillyadaki Bar şeerçiginde başlandı, bunıñ sebebi qıralnıñ diniy mensüpligine baqmadan (ortodokslarnı / pravoslavlarnı katolikler ile) qırallıq tebaalarını (vatandaşlarını) teñleştirgen fermanı oldı; bu isyan tezden rus silâhınıñ küçü ile bastırıldı. Darmadağın etilgen şlâhta çaresiz qalıp cenüpke, özleriniñ ezeldän tüşmanları: qırımtatarları ve türklerniñ mülküne çekildi.
Barlılar tarafında Reç Pospolitanıñ eski tüşmanları — Osmanlı imperiyası ve Qırım hanlığı çıqışta bulundı. Bunıñ içün darmadağın etilgen isyancı şlâhtanıñ eyyetlerine tüşmannıñ tüşmanlarınıñ şimdi dostlarnıñ dostları ekenine inandırmaq içün çoq vaqıt kerek oldı. Şöylelikle Benövskiy Qırım hanlığınıñ sıñırlarında peyda oldı, amma kerçekten de o aynen Qırım yarımadasında oldımı-olmadımı, yaki bu tek uydurma (bediiy uydurma) ekeni belli degil.
Lâkin isyan aynı daa (bari de) maüküm edi, Osmanlı imperiyası ise neticede Küçük Qaynarca barışığvnen (Küşük Qaynarca muqavelesinen) ödedi. Rus esirligine tüşken soñ, Benövskiy iç de peşman olmadı (tövbe etmedi): birinci kere onı atta sözüne işanıp (namus sözünne) yiberdiler, o ise qılıcını kene Rusiyege qaratqan. Onı kene tuttılar ve etapnen başta Kiyevge, soñra ise onıñ kibi Qazanğa sürgün etilgen daa bir isyancı isveççi (şved) Adolf Vinblannen beraber Qazanğa yiberdiler. Olar qaçtılar ve atta gizlice Avropağa çıqarsın dep golländiyalı kapitannen kelişip, Sankt-Peterburgğa da barıp yettiler. Amma şu golländiyalı olarnı rus akimiyetine sattı (taptırdı), bunıñ neticesinde eki cesaretli sürgünni tutup, etapnen taa Kamçatkağa yolladılar.
Ve belli olğanı kibi, sadece (tek) Benövskiy anda da isyan kötersin, özünü Kamçatka Qomandanı dep ilân etsin, galleonnıñ zapt etilüvini teşkil etip, özü kibi maceraperest (avantiurist) isyancılar gruppasınen beraber deñizge çıqsın dep.
Benövskiyniñ Vrbovadakı tuvğan evi, Slovakiya¶
Şarq deñizleri boyunca bir qaç aylıq seyaatten soñ, qaçqınğa lâyıq olğanı kibi gemini deñiştirgen Benövskiy, Frenkistanğa (Fransiyağa) barıp yetti. Özünü graf dep tanıtıp ve siyasiy kerekigine köre kâh leh qıralınıñ tebaası, kâh çareviç Pavlonıñ sadıq tarafdarı, kâh ta alim-tedqiqatçı olaraq köstergen Benövskiy er taraflama (er ceetten) yaqınlarda olğan (bulunğan) Formozanı (Tayvandı) zapt etmek leyhasını ögge süre edi. Onıñ Frenkistan (Fransiya) tışqı işler nazirinen audientsiyası (körüşüvi) oldı. Nazir maceraperestniñ (macera qıdıruvcınıñ) potentsialını qıymetlendirip, Benövskiyge Formozağa degil de, Madagaskarğa ketimegini ve kütlesinen (meydanı ile) aynı Frenkistan (Fransiya) qadar olğan bu adanı qıral mülküne qoşmaqnı teklif etti. Daa da ziyade (üstelik), frenkler cesaretli (yüzsüz) şlâhtiçni (beyni) acımay ediler (qızğanmay ediler).
Ve işte Benövskiy dünyanıñ ucuna yol ala. Madagaskarlılar onı dostane (mülayim) qarşılaylar. Yerli yolbaşçılarnıñ (serdarlarnıñ) toplaşuvı qolayca Benövskiyni adanıñ «amnasaqeba»sı (ali yolbaşçısı) dep ilân ete. Formal olaraq, Parij içün o ubernator (gubernator) esaplana.
Amma tezden Parij, özünü qıral dep adlağan deñizaşırı (denizaşırı) vilâyetniñ ubernatorı (gubernatorı) aqqında fikrini deñiştirdi ve Benövskiy Frenkistanğa (Fransiyağa) çağırıldı. Lâkin bizim qaramanımız tebaalığını çeltek kibi deñiştire edi, ve onıñ eski vatanı Avstro-Macaristan (daa Muqaddes Roma imperiyası adınen), fırsattan istifade etip, tarihqa Bavariya mirası içün Cenk olaraq kirgen can sıqıcı işlerge (tartışmalarğa) zemin azırladı, cenk ise Benövskiy içün yañı imkânlar demek, ve bu cenk oña Venağa qaytmaq, afü etilmek (keçirilmek) ve artıq tamamınen (tolusınen) qanuniy olaraq graf unvanını almaq imkânını berdi — mından dolayı biraz uruşmaq içün nege olmasın. Meraqlı ki, o, Gabsburglarnı da Madagaskarnen qızıqlaştırmağa (celep etmege) tırışqan edi, lâkin olmadı: eski Avstriya umumen (aslında) deñizaşırı ilâvelerge şübhe ile baqa edi (ne büyük coyuq / ğayıp!).
Frenkistanda (Fransiyada) Benövskiy isyan etken (isyan başlağan) AQŞnıñ o zamanki (o vaqıttaki) elçisi Bencamin Franklin ile çoq ve uzaqtan uzaqqa şahmat oynay edi; bir künü o Franklinğe şunday mat berdi ki, ol şimdige qadar şahmat oyunınıñ bıtın dersliklerinde: Benövskiyniñ matı dep tasvirlene. Morits Benövskiy Birleşken Ştatlarda da (Qoşma Ştatlarda da) buludı, ve anda da teklif edecek şey taptı: Eski Dünyadan qaraürekli (başsız) yaşlardan teşkil olğan lejyon yaratmaq (qurmaq)… Faqat amerikalılar onsuz da ğalebe qazandılar.
1785 senesi Benövskiy Madagaskarğa qayta. Şimdi onıñ Parij ümütlerinnen bağlı iç bir hayalleri (illüzionları) qalmadı. Zaten (Artıq) özü qıral olğan adamğa qıral nege kerek? Benövskiy artıq Frenkistan (Fransiya) qıralına boysunmay, öz hususiy (kendi), mustaqil (muhtar) devletini qura. Daa soñra, onıñ ölüminden çoq yıllar keçken soñ, misiyoner V. Ellis Madagaskar aqqında kitabında onıñ rolüni şöyle qıymetlendircek: «Benövskiyniñ baqışları (fikirleri) öz devrinden (zamanından) öge ketti (alğa aştı), malgaşlarğa munasebeti ise (olarnen areketi ise) başqa avropalılarğa baqqanda (nisbeten) daa adil ve daa yahşı edi».
Metropoliya vaqıyalarnıñ (adiselerniñ) böyle inkişafı (kerdişi) ile razılaşmadı (qabul etmedi) ve cazolandırıcı (caza) taqımlarını yolladı. Benövskiy öz adası içün uruşta, frenk (fransız) qurşunından elâq oldı (can berdi), lâkin, adeti üzre (er vaqıtki kibi), teslim olmadı. O iç bir vaqıt (iç qaçan) teslim olmadı. Ve biz asırlar ötesinden (içinden) onıñ çağırışını eşitemiz: "İç bir vaqıt (İç qaçan) teslim olma!".