Deñiz tübündeki şeerler

Deñiz tübüniñ saysız sırları.

Maksim Dubovyaz. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2018 senesi, № 12 sanı

Tam yanımızda bizimkine paralel — büs-bütün (bütünley) başqa bir dünya yaşay! Elbette (Tabiiy ki), bu deñizdir. Onıñ mavılığı astında saysız sırlar (gizler) saqlı, ve olardan tek bir qaçı malüm ve tedqiq (ögrengen) etilgän. Qırımnıñ inkişafınıñ (tarihı inkişafınıñ) eñ zengin tarihı qırım yalboylarınıñ (kenarlarınıñ) toprağında (qurılığında) çoq sayıda artefaktlar (tarihiy tapılmalar) qaldırdi. Qadimiy (Eski) qalelarniñ divarları (qalayları) burunlarda (boynuzlarda) köterile, sır saqlağan ulu yerlerde eski monastırlarnıñ qalımtıları saqlana (gizlenä), eski şeerlärniñ çetlerinde alâ daa tübüne ılay tolmağan eski mağzä (ast ev) ları bar... Qıymetli haziyänelerge zengin olmağan deñiz tübündän kâh (ya) amfora, kâh sılrlı küpniñ tübüni köterelär (çıqaralar)... Amma anda (orada), deñiz tübünde şunday tapılmalar bar ki, olarnı kötermek (çıqarmaq) imkânsız, — yengil degil ve bunıñ (şıñıñ) keregî de yoq (yapmaq kerek degil).

Bu, pek (eñ) evelki insan yerleşüvlerinnin divarları (tüzleri/taş divarları) ve taqlarıdır (tonozları/qanberleridir), ve olarnıñ episi aqqında neler olğanını, qaçan ve nasıl etip suv astında qalğanını (tüşkenini) añlamaq (tüşünmek) içün yetärli malümat yoq (o qadar çoq şey belli degil). Qırımda böyle yerler eki yaki üç tane, belkim daa da çoqtır (ziyadedir), iştäm (eñ azından) eki şeer tapılğan (bilingen) ve belli olğan.

Eñ çoq tedqiq etilgän ve (belkim) eñ az romantik olğanı (eger (eker) arbiy qulleleriniñ (minarelerniñ) qalımtılarında romantika (romantik unsurı) yoq demägä mümkün (caiz) olsa) — bu Akradır (Akr). Kimeriya yerinde (Aqımesit ve Keriç boğazı boyunda) cemi qatnavını (gemi yürüşini / navigatsiyanı) kerçekleştirmek içün esas (muim/prensipial) yerge malik olğanı içün milâttan evelki (İsa Mesih doğmadan / İsanın Tuvuşından evvel) VI asırda meydana kelgän bu kiçkcine (ufaçıq), dürlü qıymetlendirmelärgä köre meydanlığı (kölemi) 2-4 gektardan çoqusı (ziyadesi) ile 6 gektarğa qadar olğan şeerçik, pek yahşı belli edi. Strabon (Strabon) özüniñ "Geografiyasında" qale-kenarından bu yerde aynen Bospor (Bosfor) em şahsen (aslında/hususen) Pont (Qara deñiz) ile sıñırdaş olğanını bildirdi, ve Akra aqqındaki bu malümat (bildiris/aqbarat) bu şeerniñ aman-aman tam (bütinley) ğayıp olğanına (yoq bolğanıncıq), IV asırğaca (şunıñ/daan) soñra kelgän bütün malümatlarda (hrestomatiyalarda) yazılıp keçti (qopiyalandı).

Bugünki künde — bu Tağıl burnu (Takil burnu) yaqınlarındaki tüzsüz (boş) bir kenardır, anda deñiz seviyäsinden qaribä (qadar/aman) 4 metr terenliktä qorçalav (mudafaa) divarınıñ yönälişi (izleri) küzätilä. Anda, tüptä, qaribä (qadar/aman) 30 metr uzunlığında (uzunlığnda) onıñ qalımtıları tapıldı: toplanğan tüzlengen (yonulğan) aqtaş (kireçtaşı) taşları em de agâç temel üstündäki büyük arbiy qullesiniñ tamı (temeli / asılı). Yalbuylunda daa ufaqraq (kiçkänerek) cenkçi (arbiy/quvetli) qullesiniñ qalımtıları tapıldı, ve deñizden ne qadar uzaqlaşıldıqta, o qadar (da) kederliräk (keç) asırlarğa (devirlerge) ait tapılmalarğa rastkellä. Şöyle (Demek) ki, milâttan evvel (b.e. evel) IV asır — tapılmaları alâ suv astındadır, III-II asırlarnıñ (III-II yüzıllarniñ) abidələri (qalımtıları) ise deñiz quvurı (çırpıntısı) nen büs-bütün dağıtılğan, quru (kenar) topraqda ise (kenarında) — mında milâttan (İsa Mesih doğmasından) soñ (keç) pantikapeylilär (Pantikapeyli lilar) tarafından (ne ki) qurulğan binalarnın qalımtıları qalmş (bar).

Soñğı (Eñ soñğı) yüz yıl içinda bu romantikağa (bu şeerçikke) bir qaç kerä (kere/yol) arhrologlar qoltquldular (qoşuldılar/keldiler). Az yaki (Kâh az, kâh) çoq tiyişli (tertiblegen) tedqiqatlar ötken asırnıñ 20-nci yıllarınıñ (yılları) soñunda (aqırında), ondan soñraq onıñ ortalarında (ortasında) yapıla (kerçekleştiriile/ötkerile) edi. Soññı (Onıñ eñ soñğı) 20 yılı (içinda) ise Akra dolaylarında ciddiy (tutarlı) tedqiq (qıdıruv) işleri esnasında (nedicesi ile) Bospor (Bosfor) çarlığı (devleti/knazlığı) dönemidä basıp (basılıp/köpirilip) çıqarılğan tüzgün aqçalar (sikkeler) (çoq aqça tapıldı). Amma şübhesiz bağlavcı (qoltavçı / qonşu/dağdağasız) ma'lumatlarğa baqmay, alä bütün (bıtın) alimler (bilim adamları/uşşaqlar) onıñ Akra ekeni, yalı (şayet/aksinede/balsında) da yandaki (qoşnudağı), meselâ (aytayıq / şaytsın), Nümfey yaki Ki-tey bolğanı hususunda aynı pikirde (bir qararda) tapılışalar-deb sayıluvı kibi olğança toptan oylar (tüşüncelär) (alä ispatlanğan bolğanı isbatlanmağan) bolıp tapıla (inanmaylar).

Faqat adının yahşılanuvı (açıqlanması) deñizdä saqlanğan şeer qadim binalarınıñ (eski strukturalarınıñ / kermenlerniñ) romantikasına iç de tesir etmäz (zarar kelmez); bu suv astı harabeleri — ki anda tek cenkçi divarlar (arbiy qalayları) degil, em de şeer evlerniñ (zavtlarınıñ) asılları em qadim quduq (quyu)! bar — çoqtan (zamanında / evvelden berli) "Qırım Atlantidası" (Qırımın Atlantidası) devü (dep adlandırılalar), em Keriç (Kerç) yarımadasında romantik obyektler pek çoq olmağanı (siyreklıq / az) içün olarga (bulağa) deñiz (suv) astı ekskursiyalar ulaştırmağa (teşkilatmağa / tizmäge) dahiñ (bile/de) täklif etilmekte (etile).

Buna oşağan, faqat kölemi (miqdarı/tüzüvi) ceetinden qısa (küçük) ma'nâdaki (daaredeki) abidelerni (şeylerni) tedqiqatçılar genuyalılarnıñ orta asırlarındaki ticariy liman (portu) Soldayyanıñ — künümizdäki Sudaqnıñ (Suvdaq) suvlari (aqvatoriyası) içerisinde tapmaqta...

Aytalarki (Qiyaslaylar/Tahmin etelär/Farz etile ki), Ak deñiznin (Orta deñizniñ/Seredzemno denizniñ) suvlari (aqımtısı) Mermer deñizi em Bosfor qısmından ötkenäce (o tarafqa tesip barmadan evel), kelaçäk Qara deñiz qazanının (çanağınıñ/kotlovanınıñ) tışqarı/yerleşken (içinde) daa kiçikreak özen suvu ile tolu (bir kól/dengiz tüşüv/köli yata / tura edi) bulunğan (yattı). Eki deñiz arasinda buvuşma (ötit/boğaz) kibi qalğan eski (ozän) nehir yollari (yollar/kanallar) astindan aqıp (ötken/suv aqımı) qasasını deraal de degil (tap keder/tez) tolqudurmağa imkân bermadi, öylelik-nen em zemanen (bugünki kün/şindiki) kenarlarnin (yalı) betinleri (tüşüvlari/sımaları/çeşmeleri) şekillen-gen. Ihtimaldır (Mümkün / Belki de), Kezläw(Kezlev/Yevpatoriya) yalısından 2 mil uzaqlıqta 10 meterdän (metrden/çuqurca) daa aşşakidə (tuvänindä/terenligindä) tapılanlar — deñiz-tufanından (suv basmasından/dopotop) evel yaşağan sivilizatsiyanın (tsivilizatsiyanın / medeniyetniñ) qalmtısi (qalıntıları) bolalalar. İlim ispät istey, beş yıl eväl (evel) dayverler (deñiz dalıcıları/sualtı yüzüciler) tarafından (taraptın) tapılgân qoba (ungür) kompleksler (qurulışları) — allä (yaki) tabiyät özündən yaralğan nerselär degilmi (şeyler)? Âlimläer mahiyyeti idibarilan (ta'rifina köre) skeptik (şübheli) bolğanı(bolıslar/şübheli qalır) qabul etile, lâkin(bunun-nen barabar / farzında/lekin) taş töğerekler (hâlqalar/çemberler), üyyilgerläernin (ev) ocaq (ocakların/taşların) qalmtilarına beñzägän (oşağan) däliz-tâqlar (pasaç-arkalar/kemerlı ötkelikler), yaruq çıraqlär (kandillär/fenerlär/cıraqlar/qandiller) içün irişkineçke rafkınalar (kiçik rafçıqlar/yuvuçlar), ve argamçılarnı/qanatlarni/yelkenlerni berkitmäq (bağlamaq) (içün yasalğân / yasalğan/şekillendiriilgen) taş oyuqları(yuvalar), — tam/bütün o Qırımnıñ quru (quraq) toprağındakı (yerindeki) qoba(kovuk/oyuq/in) şeerlär (kasabalar/şeerler) içi (interyerindäki /iç körünişindäki) tapılan/köringän şeylere beñzäy(oşay)!

Atlantida aqındaki efsanä (mif / destan) büsten-bütünä (bütünley) efsane (mif / tılsım/aydıñ) bolmağanı aydınlaşalâbilyar(bolması mümkün / çıqması mımkün).