N rayonı ve onıñ sürprizleri
Qırımnıñ Seyitler rayonı — tüzlük, çöl ülkesi, ziraat ve aymancılıq içün qolaylı, avcılıq ve balıqçılıq içün meraqlıdır.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2019 senesi, № 15-16
Bu az bilingen, turist marşrutlarından uzaq ve sanki cazibeden marum olğan Qırım toprağınıñ bir köşesidir. Onıñ bütün vazifesi sanki yalı boyuna ketecek yolda keçip ketmek ve aqıldan ğayıp olmaqtan ibarettir.
Dağlardan aşağada bulunğan topraq; Qırımnıñ Seyitler (Nijnöhirsk) rayonı — tüzlük, çöl ülkesidir, ziraat ve aymancılıq içün qolaylı, avcılıq ve balıqçılıq içün meraqlıdır. Mında daa çöl otlarınıñ zenginligi bar ve Sıvaştan esken çöl rüzgarı papatya qoqunı kete. Yeri kelgende, yerli sakinler Sıvaş adını çoqusı allarda çoğluqta aytalar: «Sıvaşlar».
Vvedenskiy qalesi
Qaleniñ fotosı
Qadimiy devirde Arabat beli, anlaşıla ki, daa yoq edi, ve onıñ bir qaç adacıq oluvı, deñiz sularınıñ Seyitler yalısını yuvuvı ihtimalı büyüktir. İmdiki Seyitler rayonı arazisinde, bazı faraziyelerge köre, antik devirlerde Gerodot tarafından tarif etilgen Azaq deñizindeki liman şeeri — Kremnı yerleşken edi.
Bularnıñ episi, elbette, tek bir faraziyedir. Lâkin qadimiy zamanlar aqqında arheologlarnıñ tapılmaları da şaatlıq ete: mında eki biñ yıllıq sarmat mezarı tapıldı. Çervone (Qızıl) köyü yanındaki Noğayçın qorğanında aqiqiy bir define bar edi. Bu 1974 senesi qazuvlar vaqtında belli oldı. Mında eki biñ yıl evel 35-44 yaşlarında bir qadın kömülgen edi. Onıñ boynunda altın grivna, çekkelerinde sırğalar, mañlayında diadema, bileklerinde ve topuqlarında bilezikler bar edi.
Bundan ğayrı, yanında tapılğan qutuda: dağ billurından yunus şeklinde fibula, medalyon, yüzük, arslan başları şeklinde asqılar ve diger zinetler bar edi. Bazı zinetler Mısırda yapılğan dep belgilendi. Tapılğan altındıñ umumi ağırlığı 2 kilogram edi, bu ise tarihçılarğa bu mezarnıñ tek zengin bir qadınnıñ degil de, belki bir çariçeniñ ya da printsessanıñ ekenini tüşünmege esas berdi. O efsaneviy Amaga, sarmat çariçesi, ya da atta çari Mitridat Yevpatornıñ qızlarından biri ola bilirdi.
Noğayçın qorğanından fibula
Şatilov malânesi
Mülk saibi Şatilovnıñ malânesi, elbette, daa soñki devirge aittir. Yosıf Şatilov (1824-1889) quraq Sıvaş boyu çölünde orman ösdürüv ve bağcılıq saasındaki muvafaqiyetlerinen bellidir. Çvetuşçe (Qızıl Körpe) köyündeki Şatilov malânesi bugün baqımsız körüne, lâkin onıñ 150 yıllıq tarihı devamında mında tek mülk saibiniñ evi ve yerli kolhoz idaresi degil de, feldmarşal Manşteyn başlığında alman ordularınıñ ştabı da yerleşken edi.
Biraz ileride, deñizge yaqın, Sıvaşlar tübündeki İzobilne köyünde, avcılar ve balıqçılar içün qonaqhane — Vvedenskiy qalesi bar. Bu mini-otel, elbette, yañı qurulıştır, lâkin bu mimariy meraqlıqnıñ saibi binanıñ eki yüz yıllıq tuğladan qurulğanından ğurur duya.
Mında, kösterişsiz ve kurort olmağan Seyitler rayonında, qısqa vaqıtqa olsa da, toqtamaq kerek. İç olmazsa başqa bir Qırımnı: çöl, tüzlük, quraq Qırımnı bilmek içün... Onıñ sade dülberligi aqıldan iç silinmez.