İlim yol ayırıcıda. Cenkten soñki ilk on yıllıqta Qırım iliminiñ alı

Cenkten soñki ilk on yıllıqta Qırım iliminiñ alı.

← Ana saifege qaytmaq

Petro Volvaç, TŞC (NTS) aza-muhabiri, UMİY (NSPU) azası, QMC (AR Krım) namdar ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 senesi, № 15 – 16 neşirleri

Sabiq Şuralar Birliginde olğanı kibi, mustaqil Ukrainada da Qırım eñ qudretli ve inkişaf etken ilmiy bölgelerden biri edi. Qırım ilimi diger vilâyetler arasında saha çeşitligi ve onıñ ülkeniñ istihsalat ihtiyaclarınen sıqı alâqasınen farq ete edi. Anda ananeviy olaraq agronomik, bağcılıq, yüzümcilik, kurort-tıbbiyet, geologik-mineralogik, astronomik, arheologik ve okeanologik istiqametler üstün edi. Soñki on yıllıqlarda yarımadada kosmosnı ögrenüv ve menimsev ile mudafaa kompleksine hızmet etüv araştırmaları inkişaf etip başladı. Qayd eteyik ki, yarımadada yerleşken dünyaca belli ilmiy-araştırma müessiseleriniñ ekseriyeti Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa berilgeninden soñ peyda oldı.

Cenkten evelki Qırımdaki Qırım ilimi aqqında büyük bir menba bazası bar. Şunıñ içün biz şu devirni bilerekten talil etmeycekmiz. O vaqıttaki Qırım ilimi memleketniñ diger bölgelerine nisbeten kimer müim farqlarğa ve mahsus muvafaqiyetlerge saip degil edi. Ülkeniñ tabiy-iqlimiy hususiyetleri er vaqıt ilmiy-araştırma müessiseleriniñ faaliyet istiqametlerine de büyük derecede tesir ete edi. Elbette, cenk Qırım ilimine de, ilmiy-araştırma müessiselerine de, aliy oquv yurtlarına da büyük zarar ketirdi. Olarnı ğayrıdan tiklemek ve daa da inkişaf ettirmek içün çoq ğayret, maddiy resurslar ve aqıl sarf etmek kerek edi.

Cenkten soñki ilk on yıllıqta bütün üç Qırım aliy oquv yurtunuñ — Vrangel devrinde, 1918 senesi teşkil etilgen Tavriya universitetiniñ sabiq şubeleri olğan pedagogika, tıbbiyet ve köy hocalığı institutlarınıñ — faaliyetini canlandırmaq mümkün oldı. Olarda eç degilse biraz ilim yaşıy edi. Lâkin o zamandaki Qırım aliy oquv yurtlarında ilmiy faaliyet içün maddiy-tehnikiy baza çoq zayıf edi. Üstelik, ihtisaslı ilim adamları da yetişmey edi.

Cenk belâları zamanında Nikita botanika bağı büyük zarar ve ziyan kermedi, anda keçken asırnıñ 20-nci yıllarından berli botanika, introduktsiya, dendrologiya ile meyva ve subtropik ösümliklerniñ selektsiyası saasında ciddiy araştırmalar alıp barıla edi. Qayd etilgen araştırmalarnı, gerçi daa az kölemde olsa da, Botanika bağınıñ ilim adamları cenkten soñki yıllarda da alıp bardılar. Faqat, olar istihsalat ameliyatında keniş sürette qullanılmadı.

«Magaraç» Yüzümcilik ve şarapçılıq institutı, Qırım bağcılıq tecribe stantsiyası, Qırım tütün ve mahorka ilmiy-araştırma stantsiyası, vilâyet köy hocalığı stantsiyası, Şuralar Birligi Geologiya nazirliginiñ Qırım süyreşme ve gidrologik stantsiyası ve İlimler akademiyasınıñ Qara deñiz gidrofizika stantsiyası da öz faaliyetini devam ettirdiler.

Nikita botanika bağı

Cenkten soñki ilk on yıllıqta Qırım arazisinde akademik ilimniñ eñ büyük muvafaqiyetlernen biri — Simeiz observatoriyasınıñ Pulkovo observatoriyasınıñ filialı olaraq ğayrıdan quruluvı oldı. 1954 senesinden itibaren ittifaq ükümetiniñ emrinen o, ŞSCB (SSSR) İlimler akademiyasınıñ mustaqil Qırım observatoriyasına çevirildi. Onıñ merkeziy bazası Bağçasaray rayonında, sabiq qırımtatar köyü Manğuş (şimdiki Nauçnıy) yanında teşkil etilgen şeercik oldı. Lâkin bu qasabanıñ quruluvınıñ yekünlenmesi ve bu dünyaca belli müessiseniñ ilmiy muvafaqiyetleriniñ eñ yüksek noqtası da Qırımnıñ Ukraina devrinen bağlıdır.

İlk cenkten soñki yıllarda, evelâ yerli aliy oquv yurtlarında ve saalıq ittifaq nazirlikleriniñ ilmiy bölüklerinde işlenmegen ilmiy araştırmalarnı kenişletmek ve terenleştirmek içün, İlimler Akademiyasınıñ Qırım bölügi teşkil olundı. Onıñ içün Aqmescitte, şimdiki Bala parkı yanında (Nikita botanika bağınıñ sabiq filialı ve köy hocalıq institutınıñ tecribe hocalığınıñ arazisi) bir yer ayrıdırıldı ve akademik memuriy-ilmiy binanıñ qurulışı başlandı. O qullanuvğa berilgence ŞSCB İlimler akademiyası Qırım bölüginiñ ilmiy bölükleri şeerniñ çeşitli binalarında yerleşken ediler.

Aqmescitliler ve Qırım ilim adamları içün bu bina Mineral resurslar institutı olaraq daa bellidir. Ukraina mustaqilligi yıllarında bu binada icâre esası ile Ukraina İlimler akademiyasınıñ Qırım bölügi ofisi yerleşken edi.

Qırımnıñ Ukrainağa berilmesinden evel, Şuralar İlimler akademiyası yerli bölüginiñ ilmiy faaliyetinen, Moskvadan ğayrı, fırqanıñ Qırım vilâyet komiteti (obkomı) de oğraşa edi.

Memleketniñ bütün ilmiy müessiseleriniñ faaliyetine ait statistik malümat yoq olğanı içün, olarnıñ işi aqqında bazı malümatlarnı tek devlet arhivlerinde, bahtqa, saqlanğan fırqa vesiqalarında tapmaq mümkündür. Yalnız olardan, yerli obkom gazetelerindeki açıq-açıq teşviqatlı neşirlerden degil de, Qırım iliminiñ aqiqiy, numayışlı-teşviqatlı olmağan alını bilmek mümkün.

Simeiz observatoriyası

Qırım vilâyeti Ukrainağa berilmezden evel Şuralar İlimler Akademiyasınıñ Qırım bölüginiñ ilmiy bölükleriniñ faaliyeti ve «ziyade büyük muvafaqiyetleri» aqqında, respublika fırqa yolbaşçılarına azırlanğan Ukraina Kompartiyası MK İlim ve medeniyet bölüginiñ «UŞSC (USSR) İlimler Akademiyası Qırım filialındaki işlerniñ alı aqqında» 1954 s. sentâbr 1 künlü maruzasından bilemiz. (Krym v umovakh suspilno-politychnykh transformatsiy (1940-2015 rr.). S. 301-301. – TsDAVO Ukrayiny. – F. 1. – Op. 46. s. 134-135). O, 1954 s. soñunda Şuralar İlimler akademiyasınıñ Qırım bölüginiñ varisi oldı.

Demek ki, yañı vilâyetniñ iqtisadiyatı ve halq hocalığınıñ alınen zatiyetli olaraq tanışqan respublikanıñ fırqa ve hocalıq yolbaşçıları bu bölüktiñ ilmiy müessiseleriniñ faaliyetinen de meraqlandılar. Yarımadada bar olğan idare ilmiy bölüklerinde ilmiy araştırmalarnıñ alını ögrenüv Qırım obkomınıñ selâhiyetine kirmey edi. O vaqıtta Qırım arazisinde ilmiy işni İlimler akademiyası Qırım ittifaq filialınıñ 8 bölügi: geologiya, speleologiya ve ülkepınarlıq, himiya, tarih ve arheologiya, topraqşınaslıq, geobotanika, ösümlikçilik, agromelioratsiya ve çöl ormançılığı bölükleri amelge aşırğan. Qaradağ biologiya stantsiyası da filialğa boysuna edi.

Filialnıñ ilmiy hadimleri ştatı büyük degil edi ve 293 birmdemden ibaret edi, ondan 19-ı boş edi. Filialnıñ ilmiy bölüklerinde 5 ilim doktorı, 20 ilim namzeti – büyük ilmiy hadim, 10 ilim namzeti – kiçik ilmiy hadim ve ilmiy derecesi olmağan 38 kiçik ilmiy hadim çalışa edi. Araştırmalar içtimaiy, geologik, biologik ve himiyaviy ilimlerden 24 mevzunı öz içine alğan 13 ilmiy meseleni qaplay edi.

Tıbbiyet institutı, 1958 s.

İlimler Akademiyasınıñ Qırım filialınıñ bütün bölüklerinde ihtisaslı reberler eksik edi. Filialnıñ bütün ilmiy bölükleriniñ işinde müim nuqsan zayıf neşriyat faaliyeti edi. Meselâ, 1954 senesine planlaştırılğan 13 ilmiy neşirden (kolemi 292 çap tabağından ziyade) birinci yarım yıllıqta tek 62 çap tabağı köleminde 6 eser azırlandı, tolu neşir etilgenleri ise – tek 3 ilmiy eser edi.

İA Qırım filialı ihtisaslı yolbaşçılar ve ilmiy kadrlar ceetinden eksiklik çeke edi. 1954 s. yazına qadar Qaradağ gidrobiologiya stantsiyasında müdir ve ilmiy kâtip boş vazifeleri toldurılmağan edi. Filialda, ilmiy kâtip vazifesinden ğayrı, daa üç bölük müdiri vazifesi boş edi. Filial boyu umumen 19 boş birim bar edi.

Qırım filialı içün memuriy-laboratoriya binasınıñ qurulışı esassız surette uzatıla edi. O tek Qırım vilâyetiniñ Ukraina terkibine berilmesinden soñ faydalanuvğa berildi. Şunıñ kibi de akademik yaşayış eviniñ qurulışı da bitirildi.

Bir qaç yıl devamında Qırım filialı, ŞSCB İA-ğa boysunğan vaqıtta mesül reberi yoq edi. Filialnıñ birinci başlığı akademik Pavlovskiy daimiy olaraq Leningradda yaşap çalışa ve idare etüvnen aqiqatta oğraşmay edi. Onıñ muavini geologiya ilimleri doktorı Kozin ise qazançılıq ile meşğul edi. Filialnıñ muavini resmiy vazifesinden ğayrı, o aynı vaqıtta geologiya bölüginiñ müdiri, Aqmescit pedagogika institutında geologiya kafedrasınıñ müdiri ştat vazifelerinde buluna ve «Znaniye» («Bilgi») vilâyet cemiyetiniñ başlığı kibi para tölengen vazifede de edi. Yani, aslında Qırım filialı ve onıñ hadimleri serbest yalmada ediler.

Yerli reberlik ise müim ilmiy müessiseniñ areketsizligine tınçlıqnen baqıp, yüksek aylıqlı ilim adamlarını öz zenaatı boyunca degil de, kolhozlardaki köy hocalığı işlerinde, memuriy-laboratoriya binasınıñ ve kelecek yaşayış eviniñ qurulışında qullana edi. Maruzada qayd etile ki, vilâyetniñ yerli yolbaşçıları bir kere bile müim akademik ilmiy müessiseniñ faaliyetini baqıp çıqmadı, onıñ iş neticelerinen meraqlanmadı ve akademik olaraq saalıq ilimniñ deñişmesine dolaylı yardım etken. 1954 yılından soñ Qırımda onı ğayrıdan tiklemek ve qurmaq Ukraina akimiyeti ile Ukraina İlimler akademiyasına tüştü.

Maruzada aliy oquv yurtlarınıñ, bilhassa tıbbiyet ve köy hocalığı institutlarınıñ maddiy-tehnikiy bazası yahşılaştırıluvğa ve professor-oqutuvcı kadrlarınıñ toluştırıluvına mıtac olğanı aytıla. Qırım k/h institutınıñ üç kafedrasında müdir yoq edi. RŞFSC (RSFSR) Sovhozlar nazirliginiñ «Kommunar» sovhozı zemininde oquv-tecribe hocalığı teşkil etüv meselesi yıllarnen çezilmey edi. Bu aliy oquv yurtunıñ talebeleri umumiy evler ile temin etilüvi pek zayıf edi. Köy hocalıq institutınıñ baş oquv binası, oquv ceryanına emen-emen yaramaz binalarda (sabiq tüccar Hristoforovnıñ evinde ve «Salgırka» parkında) yerleşken edi. Yañı oquv binası ve oqutuvcılarğa yaşayış evi qurmaq ihtiyacı pek müim edi.

Pedinstitut, 1958 s.

Tıbbiyet universitetiniñ baş binası 1954 senesi daa yañı qurula edi. Tıbbiyet institutı, oquv ceryanını temin etüv içün hastahanelerde yataq eksikligini çeke edi.

Pedagogika institutı oquvnı teşkil etmek içün daa yahşı şaraitke saip olsa da (çünki sabiq qız gimnaziyası, qubernator ve diger quberniya idareleriniñ binalarında yerleşe edi), onda da oqutuvcılar yetişmey edi.

Sözü keçken maruzada ğaliba bütün on yıllıq müddette ilk sefer Qırımdaki mevcut ilmiy-araştırma müessiseleriniñ esabı (inventarizatsiyası) alına. Faqat, onlardaki ilmiy-araştırma işleriniñ alı pek sathi ve qısqa-qısqa berile. Şöyle ki, 1954 s. soñuna vilâyetteki ilmiy ağ 21 ilmiy müessiseni (üç aliy oquv yurtu, bir qaç ilmiy-araştırma institutı ve doquz tecribe stantsiyası) teşkil ete edi. Oña 7 bölüginen Qırım İA filialı, Klimatoterapiya ve öpke vıremı institutı, «Magaraç» Yüzümcilik ve şarapçılıq institutı, Seçenov adında Klimatologiya institutı, Nikita botanika bağı, bir sıra respublika institutlarınıñ bölükleri, Qırım observatoriyası ve onıñ stantsiyası, şu cümleden saalıq ilmiy müessiseleri kire edi.

1954 s. Qırımnıñ ilmiy-araştırma müessiselerinde 330-dan ziyade ilmiy hadim, şulardan 12 ilim doktorı ve 88 ilim namzeti çalışa edi. 44 aspirant da azırlana edi. İnstitut ve stantsiya kadrlarnıñ ihtisas seviyesi ciddiy şekilde qanaatbahiş degil edi. Tecribe stantsiyası reberlerinden yedisiniñ (doquzdan) ilmiy derecesi yoq edi. Çoq stantsiya bölükleriniñ müdirleri ise olarnıñ vazifelerini tek vaqtınca eda eteler.

Bir çoq ilmiy müessiseniñ tecribe-istihsalat bazası zemaneviy tehnikiy ve ilmiy avadanlıqtan marum edi. Olarnıñ çoqusında ekinçilik medeniyeti pek tüşük edi. Meselâ, sebze-qartop ve tütün stantsiyalarında bir de bir köy hocalıq maşnası ve zemaneviy avadanlıq yoq edi. Stantsiyadaki köy hocalıq tarlalarını yabaniy otlar basqan edi.

Qırımdaki ilmiy-araştırma müessiseleriniñ müim bir qusurı olarnıñ saalıq dağınıqlığı edi. Olar yedi İttifaq-respublika ve vilâyet idarelerine em de nazirliklerge buysuna ediler. Atta ŞSCB İA observatoriyası ve stantsiyaları Qırım İlimler akademiyası filialından mustaqil sürette çalışa ediler. Olar doğrudan-doğru türlü Moskva institutları ve bölüklerine boysuna ediler.

Demek, vilâyet Ukrainağa berilgen zaman, Qırım ilimi ğarip, tar-mar ve tesadüfiy (yapısız) bir alda edi. Şunıñ kibi müessiseleriniñ çoqusınıñ maddiy-tehnikiy bazası çoq zayıf, kadrlar quveti ise pek tüşük edi. Qudretli Qırım ilimi tek Qırımnıñ Ukrainağa mensüp olğanı yıllarda şekillenecektir.