Biy Oleksandr Dabija: Yaltada kömülgen Ukrainanıñ yıllıqçısı
Poltavalı yıllıqçı Oleksandr Dabijanıñ ayat ikâyesi.
Sergiy Konaşeviç. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2019 senesi, № 25—26 neşiri
1899 senesi «Kıyivska starovına» aylıq mecmuası (№ 8, saife 61-63), şu mecmuada çoq kereler Solaqay (Levoberejna) Ukrainanıñ tarihına dair materiallar ile publitsist olaraq çıqışlar yapqan biy (knyaz) Oleksandr Vasılyovıç Dabijanıñ 16 (29) iyun künü Sankt-Peterburg yanındaki Çarskoye Syelo-da vıremdan (tüberkulâzdan) qaytış olğanı aqqında haber etti.
Oleksandr Dabija 1860 s. sentâbr 13 künü Poltava quberniyası Prıluka uyezdindeki İvanıtsâ köyünde doğdı — aynen onıñ anası Anastasiya Gorlenkonıñ, anadan soba olğan qazaq-starşına soyundan ibaret soydan kelgeni kibi, şu cümleden ondan Prıluka polkovnikleri de, Bilgorodlı muqaddes Yoasaf (Yakım Gorlenko) da kelip çıqqan edi. Peterburgda, aristokrat qorantalardan çıqqan balalar tasil alğan İmperatorlıq Oleksandr litseyini (lisesini) bitirgen soñ, tışqı işler nazirligine hızmetke kirdi. Bir müddet divanhanede (kantselâriyada) olğan soñ, Madridteki missiyada kiçik kâtip vazifesine, eki yıldan soñ ise — Qairedeki elçihane kâtibi olaraq tayin olundı. Uzun zaman devamında Almaniya ve İsviçrede (Şveytsariyada) vırem hastalığını tedaviyley edi, faqat eyileşmekten ümütini tüşürüp, ölüm beklemeyerekten Rusiye imperiyasına qayttı.
Litseyni bitirgen soñ O. Dabija Ukraina tarihını pek meraqlanıp ögrenip başladı. XII asırdan belli balkan (bosniya-hersegovinalı) zadegânlar soyu Kotromaniç-Bosniyskiyler familiyasınıñ taşıyıcısı olğan yaş biy, özüniñ Ukrainağa aittigini qabul etken edi. Çernihiv vilâyetiniñ İçnâ yanındaki, anasından miras olaraq qalğan Romanivşçına hutorında o çoq vaqıtını keçire edi.
Dabija qorantasınıñ tuğrası
Biyning ilk yazuv sınamaları qoranta manasında oçerkleri — anasına bağışlanğan «Gorlenko soyunıñ cıdvılı» ve Bogdan Hmelnıtskiyniñ zemandışı Prıluka polkovnigi Lazar Gorlenko aqqında etüd: bu oçerk içün Dabija Moskva arhivlerinde materiallar qıdırdı. Çoq vesiqalı menbalar «mazepacı» polkovnik Dmıtro Gorlenko aqqında elyazma alında qalğan oçerkte de qullanılğan edi: onda ğayet meraqlı (tılsımlı) universallar ve mektüpler bar edi. Onıñ babası da tarihnen şaşıp tura edi ve şahsiy ev müzeyini yaratqan edi: sergi eksponatları kibi getmanlar Danılo Apostol, İvan Skoropadskiy, Kırılo Rozumovskiy ve digerleriniñ universalları, portret gallereyası, bir qaç biñ cılt kitaphanesi (odanıñ birini etnografik materiallar ala edi), atta qazaq başları Gorlenko ailelerine ait silâ kollektsiyası bar edi.
Şunıñ kibi de Oleksandr Dabija o vaqıtta kiçik bir gerbitsiler zümresine (krujokuna) kirdi. Öz resimlerine köre renkli fotolarınen «Biy Mazepa ve onıñ şlâhta ve biy tuğraları» eserini yazdı. O, bellidir ki o, belli professor Prematstsi'niñ şagirti olaraq eyy suluboyacı edi; çoq sergilerde mukâfatlar ala edi, İmperator aqademiyasının «ümetli serbest azası» saylandı. Onıñ işleriniñ motivleri arasında Ukrainanıñ manzaraları ve tipleri bar edi, yazuq ki, bular adsız-isimsiz coyuldılar.
Afon dağında tedqiqatçı, Uzaq Ukrainanıñ «canlı bir köşesini» – zaporojsliler (özüqazaqlar) ruhiy balası, muqaddes İlyas şerefine Paisiy Velıçkovskiy qabağan monastırnı tapqan. Ukraina asıllı başqa bir abide (eskertkiç) – getman İvan Mazepa Rabbaniy tabut (Rabbanıy gırob) içün bergen kümüş antiminsi ise – Dabija Quddusta (Yeruselimde) tapqan ve tedqiqatını fotoynen illustratsiya etken, fotonı etmege rühsetini Quddus patriarhından almaq kerek edi.
Yaşamağa daa az qala biy Oleksandr Dabija Yaltada kömülmege istegini (vasiyetini) ifadelegen edi. Bu iradesi yerine ketirildi. Rahmetlige cemi 38 yaş edi. Onıñ mezarı, yazuq ki, saqlanıp qalmadı.