O kerçekte kimdir?
«Adyutant» Pavlo Makarov, Rusiye Cenübiniñ Silâlı quvetleri lagerinde bolşevik istihbaratçısı, istihbarat hızmetleri cenkiniñ iştirakçisi.
Valeriy Verhovskiy. «Kırımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, № 47 sanı
— Pavel Andreiç, siz — casussıñızmı? — Baq, Yura…¶
«Onıñ aliycenaplığınıñ adyutantı»
İstihbarat hızmetleri cenki — er angi cenkniñ ayırılmaz, kölge kibi, bir qısmıdır. Rusiyede ananeviy olaraq Vatandaşlıq cenki dep adlandırılğan yüz yıl evelki qanlı qarmaşalıq da istisna degil edi; Ukraina içün bu er kesniñ er kesten — lehler, qızıl ruslar, beyaz ruslar ile beraber petlüraçılar ve getmançılar, mahnoçılar ve qızıl qazaqlar ile tam bir cenki edi.
İstihbaratsız ordu kör ve sağır, kör ve sağırnı urma ise bir problema degildir. Beyazlar ve qızıllarnıñ istihbarat hızmetleri inatçı bir küreşte toquştılar, bu küreş tek Rusiyeniñ taqdirini degil, aynı zamanda dünya tarihiniñ gidişatını çezmek kerek edi. Çoqluları «Onıñ aliycenaplığınıñ adyutantı» televizion filmini baqsa da, onıñ baş qaramanı Pavlo Koltsovnıñ kerçek prototipi Rusiye Cenübiniñ Silâlı quvetleri lagerindeki bolşevik istihbaratçısı, aqyarlı Pavlo Makarov sayılğanını episi bilmey.
Bolşevikler, öz nevbetinde, denikinniñ «Rusiye Cenübi» arbiy yolbaşçılarında da, Kolçaknıñ dairesinde de quvetli bir casus ağını yarattılar, şu cümleden tek ordularnıñ areketi aqqında malümatnı degil de, beyazlarnıñ istihbarat ajanlarını doğrudan-doğru olarnıñ qarşı istihbaratından ala ediler. Yañı qurulğan Ukraina devletiniñ mahsus hızmetleri em beyazlarğa em qızıllarğa qarşı areket ete ediler: meselâ, 1918 senesi Yekaterinodarda denikinciler, Quban ve Ukraina devletini birleştirmek vazifesi olğan Skoropadskiyniñ ajanlarını tapıp çıqardılar.
1927 senesi Leningradda neşir etilgen bolşevik gizli ve Qırımda partizan areketiniñ erbabı, istefadaki çekist Pavlo Makarov tarafından yazılğan «General May-Mayevskiyniñ adyutantı» kitabı bu mevzuda az qalsın ilk olaraq laf etti. Volodımır May-Mayevskiy — istidatlı serasker, general-leytenant, 1919 senesi İhtiyariy orduğa (Dobrovolçeskaya armiya) yolbaşçılıq etti. Lâkin onıñ şüphesiz arbiy istidatı, Rusiye Cenübiniñ Silâlı quvetleri taqdiri ve Vatandaş cenki neticelerine umumen akis etken alkoğolizmden zarar körip eñ soñunda yeñildi.
1918 senesi, beyaz general May-Mayevskiy tek diviziyağa yolbaşçılıq etkende, onıñ yanında adyutant Makarovnıñ şübheli şekli peyda ola: «Bunı becermek kerek: gazetacıdan praporşik olmaq. Qızıl ordunıñ teşkilâtçısı olmaq, beyazlarğa esir tüşmek ve May-Mayevskiyniñ adyutantı ve kapitanı olmaq», — dep yaza Makarov öz kitabında.
Lâkin Makarovnıñ «hatıralar»ını diqqatnen oqusaq, onıñ istihbarat faaliyeti nede ibaret olğanı añlaşılmaz qala. Ebet, o bolşevik ve gizlidaş edi. Amma oña beyazlarnıñ ştabına kirmek vazifesini iç kimse bermedi, Makarov vaziyetke köre, Qızıl ordunıñ istihbarat idaresi yaki VÇK ile kelişmeyip areket etti. Meraqlıdır, eger de vaziyet deñişse ve beyazlar ğalebe qazansalar, Pavlo Makarov vaziyetke köre nasıl areket eter edi? Bolşevik illüzionlarını unutup, yañı Rusiyeniñ ştab arbiysi karyerasına devam etermi edi, yoqsa yoqmı?
Onıñ faaliyeti general May-Mayevskiyniñ alkoğolizmini teşviq etüv ve gizli mektüplerni oquvğa kelip çıqa edi. Amma o özü de itiraf ete ki: «Rostov bolşeviklerinen alâqa qurmaq ıntıluvlarım faydasız edi». Ve istihbarat malümatlarını qızıllar lagerine gizlice berüv aqqında iç bir ikâyesi yoq. Belki de olarnı aslı bermegendir?
«Onıñ aliycenaplığınıñ adyutantı» telefilminden kadr
Eñ soñunda Denikin May-Mayevskiyni İhtiyariy ordu (Dobrovolçeskaya armiya) yolbaşçılığından uzaqlaştırmağa qarar berdi, 1919 senesi dekabr ayından başlap beyazlarnıñ Qırımğa çekilüvine qadar onı general Petro Vrangel idare etecektir. Makarovnıñ istihbarat missiyası bunıñnen kerçekten bitti — o endi gizli ve aktual iç bir şey bilemez edi. May-Mayevskiy ve eki emir subayı ile beraber Aqyarğa ketti.
«Onıñ aliycenaplığınıñ adyutantı» filminde aktyor Solomin kibi elegant, samuray kibi suvuqqanlı ve köre bilgen istihbaratçı Koltsov, tanklarnen trenni yolundan çıqarıp özüni bildire. Makarovnıñ hatıralarından körgenimiz kibi, etrafta iç bir tren yoq edi.
Yaqın arada qarşı istihbarat Aqyarda adyutantnıñ tuvğan ağası Volodımır Makarov yolbaşçılıq etken gizli bolşevik taqımını taptı... Bundan soñ onıñ özüni de apiske aldılar.
Makarov apisten qaçuvını böyle tasvir ete: «…Qaravulğa ise dedim ki: — Maña qaravul başlığını çağırıñız. Qaravul nevbetçini qıçırdı, o da qaravul başlığını çağırdı. — Meni kim ve ne içün çağırdı? — dep sayğısızca soradı başlıq. — Poruçik, mende müim bir devlet işi bar. Bazı ceetten siziñ ile bağlı. — Aytıñız, men sizi diñleyim. — Episiniñ ögünde, hususan kommunistlerniñ ögünde nasıl aytayım? — dep men isyancılarğa taraf kösterdim. — Poruçik, bir daqqacığa kamerağa kireyik, men size añlatırım. Biz kamerağa kirdik, men de çabik ayttım: — Poruçik, bir daqqacıq! Meni mında bekleñiz, men şimdi qolyazmanı ketireyim. Ve poruçikke özüne kelmege vaqıt bermeyip, kameradan çıqıp qapunı çöyün sürgüsine qapattım».
Bu daa ziyade İngliz kinokomediyasındaki ajan Conni İnglişniñ maceralarını añdıra, qanunsız istihbarat professionalını degil.
Bolşevikler Qırımnı zapt etkenden soñ Pavlo Makarov ÇKda hızmet etmege ketti, lâkin soñra Aqmescit militsiyasına avuştı, 1926 senesi ise sağlığı sebebinden umumiy olaraq pensiyağa çıqa... ve hatıralarını yazmağa otura. «General May-Mayevskiyniñ adyutantı» kitabınıñ çıquvı tek kütleviy oqucıda meraq doğurmadı, aynı zamanda beyazlarnen cenk veterannıñ, şu cümleden gizlidaşlarnıñ acıqlı tepkisine sebep oldı. Makarov öz sözlerine iç bir delil ketirmey: alâqada olğan episi aqyarlı gizlidaşları, ağası Volodımır Makarov da, — elâk oldılar. Şaatlar qalmadı.
İş şunıñnen bitti ki, Pavlo Makarovnıñ pensiyasını şahsiysinden adiyge tüşürdiler, imtiyaz ve mukâfatlardan marum ettiler, 1937 senesi ise aslına apiske aldılar. Em de eki yıldan soñ ateşke tutmayıp qoyıp yiberdiler.
1968 senesi İgor Bolgarin ve Georgiy Severskiy 5 seriyalı «Onıñ aliycenaplığınıñ adyutantı» televizion filminiñ stsenariysini yazdılar. Filmniñ çekilüvi aqqında bilgennen soñ Pavlo Makarov titrlarda onıñ adını añuvını talap etti, lâkin stsenariy müellifleri bunı inkyar ettiler: Pavlo Koltsovnıñ timsali Pavlo Makarovnıñ şahsiyetiniñ tescili degil, o bolşevik istihbaratınıñ dürlü erbaplarınıñ şahsiyetlerinden yapıldı, olarnıñ arasında Makarov da bar, amma 1917-1920 senelerinde onsuz da qanunsız bolşevikler yetesi bar edi. İç bir şeyge irişmegen Aqmescitli pensioner Makarov 1970 senesi iç kimsege belli olmayıp vefat etti, aynı vaqıtta uydurma istihbaratçı Koltsovnıñ şüreti bütün ŞSCBge yayıldı. Onıñ unutıluvı tamamınen aq edi: maqtançaqlar ve grafomanlarğa qanunsız istihbaratçılar arasında yer yoq.
Pavlo Makarov (ög planda ekincisi)
Pavlo Makarovnıñ vesiqası