Çöl yaylasınıñ qobaları
Qırım yarımadasınıñ dülberligi – qobalar.
Maksım Dubovyaz. «Kırımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, № 20 sanı
Qırım, Or Qapını (Perekop) keçkeninen, türkiy temellerini bağışlay: Yañı Qapı (Yanı-Kapu) – Yañı Qapılar. Canköy (Djan-koy): Sevgili köy, gerçi bazı tedqiqatçılar «can» («djan») – bu çöl şivesinde «yañı» («yanı») sözü, dep sayalar. O vaqıt Canköy – Yañı köy ola; lâkin bu endi temeller degil de, inceliklerdir. Telâffuz inceslikleri bazıda tartışmalı ola. Adetince Qırım toponimikası birden ve añlaşılır ola: Qara Dağ – Qara dağ, Qara Tav – qara töpe... Em de yarımadanıñ etrafında Qara deñiz bar. Beyaz azca, tek Qarasuv (Qara suv) özenindeki şeer üstünde Aq Qaya, Beyaz qaya bar, em de o qadimiy şeer – bir vaqıtları Bogdan Hmelnitskiyni körgen şeer – Qarasuvbazar (Karasubazar) dep adlandırıla, «bazar» degenini tercime etmege kerek yoq.
Türkiy dünyasında qara (kara) dep yer astından, menbalardan aqqan suvğa aytalar, beyaz – aq suv (ak-su) – dağ buzluqlarından aqqanına aytalar. Qırımnıñ ebediy qarları yoq, şu qadar Qırım özenlerine beyaz suvlar deilmey.
Qırım – dürlü tüsli. Sarı – sarı, Sarı Suv (Sarı-su) özeni - Qırımnıñ öz Sarı suvları. Kök – mavı, Kök Taş qayası, Mavı taş bar, alâ daa bütin «mavı töpeler memleketi» – Kök Töpe El, Köktöbel (Koktebel) bar. Qızıl – qızıl, Sudaq yanında Qızıltaş (Kızıltash) bar, Yalta yanında da Qızıltaş bar, dünyanıñ eñ yahşı şarabı «Qızıl taş beyaz muskatı»nen maşur. Ve bütin Qırım yarımadası şiiriy tarzda Yeşil Ada dep adlandırıla. Añılğan Qara Suv tam olaraq Büyük Qarasuv dep adlandırıla, yani Büyük qara suv. Kerçekten de, bu - Qırımnıñ eñ çoq suvlu özenidir.
Aqa ise o degende bir kilometrlik yükseklikten, Qarabi Yayla dep adlandırılğan massiv eteklerinden. Yayla – türkiy dünyasında dağ otlaqlarına, töpeliklerge, alpiya çayırları ve ufiy ormanlarğa saip olan yerlerge aytıla; yaqın bir uyması - plây sözüdir. Qarabi sözüniñ manası ise – sırlar. Eñ çoq ihtimalğa köre, bu ad etraftaki tercime etilmegen Tuvak (Tuak), Qanaqa (Kanaka), Arpat, Qotur (Kotur) kibi, eski köçmelerinde o yerlerni Qırım yerlerinen bağlağan köçebe soylarnıñ hususiy adlarındandır.
Qarabi Yaylası büyüktir, bazıda oña sade: Yayla deyler, añlatmasız, Qırımnıñ eñ büyük yaylası olaraq. Onıñ 113 kvadrat kilometrinde – tek bir köy, Qurtluq bar, o, yaylanıñ şimal tarafında, tabiiy ormanlarğa 60-ıncı seneleri oturttırılğan çam ormanları kelip qoşulğan yerdedir. Adını Qurtqa, qurtluğa (canavar, qaşqır) çevirmek mümkün: qurt - bu qaşqır, lâkin daa çoq boş qalğan köyniñ etrafında tilki yaki porsuqnı tapmaq mümkün. Sığın (kiyik) da siyrek degil, em de bütin Qırım boyunca maşur olğan qımız hocalığı ve onıñ cılqıları, sanki daa 90-ıncı senelerinde yaylanıñ karst çuqurlarında otlağan Qırım mustañgları (yaban atları) aqqında efsane doğurdı.
Ebet, tamam qobalarınen Qarabi ziyade belli. Mında olarnıñ sayısı çoq, qaç dâne olğanını iç kimse aytamaz. Qaç on dânesi belgilengen, kirüv yanında taşqa dühbelinen urulğan çelik plâta bar, anda onıñ devlet reestri nomerası urulıp yazılğan. Mından qobalarnıñ çoqusı öz hususiy adlarına da saiptir, çoqusı zamanaviy, meselâ, eñ teren Asker (Soldatskaya) yaki tasvirli qoya resimlerinen belli olğan Talebe (Studençeskaya) qobası kibi. Digerleriniñ adlarında tedqiqatçılarnıñ adları ebedileştirildi: Kruber ve Nyuman, Mamin ve Dublânskiy. Alâ daa qıyış, «terisoyar» çatlaqlarından barğan Viola, episi olıp da balaban olmağan, kene de onıñ quyusından yañı başlağanlar speleologik karyerasını başlağan Masal (Skazka) qobası bar...
Buzluq (Buzluk) qobası çoqtan bellidir. Buz – bu buz; mahsus donatmasız irişile bilgen qobada o buzluq devrinden berli yata, bir vaqıtları onı bile çıqarğanlar, künümizde o, suv zaptını yeterli yapmağan speleologlarnı qurtara: çünki üstte menbalar yoq.
Qırım dağları ebediy qarlarnı tutmaylar, lâkin Yaylada qar noyabr ayınıñ başından mayıs ayına qadar qala. Lâkin o irip bitkeninen – cenübiy tabiat çabik özünikini quva, iyun başlarında avesli adamlar dağlardan qoqumı qulpınay, biraz soñra ise ösümliklernen çeberçöp (kekik) ketireler... Lâkin çiçekler olğan yerde – arılar bardır. Vaqıtında Qurtluq köyüne Pçelinoye (Arılıq) adı berilgen edi, kene de onıñ etrafında bugünge qadar yaban arıları yaşap, taş qovanlarını doğrudan karstlarda yapalar.
Şu çöl yaylanıñ ortasında meteostantsiya bar, adetince o, aves yaki coğrafiya oquv yurtlarınıñ talebeleri olğan speleologik ekspeditsiyalarınıñ başlanğıç yaki soñqı noqtası ola. Daa teşkilâtlı speleoturizm mında tek belgilenecek oldı. Devamı ne zaman olacağı ise eğlence sanayısı iş adamlarınıñ ıntıluvlarından da ziyade dünya siyasetiniñ inkişafından asılı.