Qırım güllemesiniñ fiyatı

Kahovka suv anbarı ve Şimaliy Qırım kanalı - XX asırnıñ eñ büyük irigatsiya inşaatlarıdır.

← Ana saifege qaytmaq

Petro Volvaç, İŞC (NTS) aqiqiy azası, UMYB (NSPU) azası, Qırım MR nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qırım svıtlitsası» (Krymska svitlytsya) gazetası, 2018 senesi, 3 s.

Kahovka suv anbarı ve Şimaliy Qırım kanalını ekspertler bugünde-bugün XX asırnıñ eñ büyük irigatsiya inşaatları olaraq sayalar. Çünki olarnıñ quruluvında becerilgen işlerniñ parametrleri ve kölemleri — ayret qaldırıcı. Şübesiz, öz vazifesi – Ukraina cenübiniñ ve Qırımnıñ eñ kergin meselesiniñ çezilüvi – suvnen teminlenüvi ve on biñlerce gektar oba hocalığı yerleriniñ suvarılması ceetinden ve olarnıñ quruluv vaqtından olar hronologik ceetten keñişe ve becerilgen işniñ kölemine köre bir-birine pek yaqın.

Kahovka GES qurucılığı

Qolda yapılğan Kahovka deñiziniñ uzunlığı – 230 km. Suv anbarınıñ meydanlığı — 2155 km2. Kahovka suv anbarından bir qaç kanal başlana – Kahovka, Şimaliy-Qırım ve Dnipro – Krivıy Rig kanalı. «Rus Qırımı» tarafkârlarına ve bügünge qadar «Qırım – bizimdi!» dep isterik qısqırğanlarğa bu muazzam suv anbarınıñ quruluvınıñ iqtisadiy ceetten kerekli olğanını añlatqanda, Qırım yarımadasında, Zaporijjâ, Dnipropetrovsk ve Herson vilâyetlerinde suvnen teminlevni yapmaq ve suvarmanı tesbit etmek içün eñ yahşı, eñ bereketli deñiz boyu topraqlarınıñ pek böyük bir qısmını (bir qaç mln gektar) suv basmağa ve unikal Dnipro özenleri sazlıqlarını yoq etmege mecbur olğanlarını unutmamaq kerek.

Dünyanıñ eñ yahşı iqtisatçıları daa bugünde-bugün bu müdhiş «kommunizm qurucılığı»ından yetkizilgen zararnı esaplap çıqara almay. Çünki Dnipro sazlıqları (plavny) asırlar boyunca Qara deñizge tüşken Dnipro suvunıñ tabiy süzgüçi vazifesini becerip, onı planktonnen bayıta edi, olar hem Ebediy özen, hem de Qara deñizniñ bir sıra öpke ve böyrekleri kibi ediler. Dnipro sazlıqları, yalı boyları, çayırları ve asırlıq ormanları olğan çoqsaylı kölleri, sıcaqlı yıllar ve qurğaqçılıqlarda bile balıq ve ayvanlarğa tola edi. Bu yerler suvnen toldurılğandan soñ, bütin bu baylıq ğayıp oldı. Şaatlarnıñ añlatqanına köre, ayvanlar suvdan qurtulıp yalığa yetmege tırışa edi, baar de yuva qurmaq içün sazlıqlarğa qaytqan quşlar ise bir qaç yıl boyunca bu yañı deñiz üstünde aylanıp uçmağa devam ete ediler.

Lâkin, maddiy ölçeklerge sığmağan eñ büyük zarar Ukraina ve ukrain halqına – keniş tarihiy mirasnen suv astında qalmasından keldi. Suv anbarınıñ tübünde ukrain yırlarında aytılğan qazaqlarnıñ Büyük Çayırı (Velıkıy Lug) ve diger bir çoq muqaddes yerleri qaldı. Milliy atıra içün böyle emiyetli tarihiy obyektler, beytili medeniyet abideleri suv basqan ya da köçürilgen köylerde de çoq edi. O vaqıt Ukraina aynı zamanda yüzge yaqın qadimiy qazaq köylerini, qışlaq ve hutorlarını coyıp yiberdi. Belli ki, suv anbarı toldurılğandan soñ, Zaporijjâ Qoşunınıñ (Viyśko Zaporozke) ulu atamanı İvan Sirkonıñ tek mezarı viranlıqtan qurtarıldı. O, Nikopol yanındaki Kapulivka köyünde yañıdan defin etildi.

İvan Sirkonıñ mezarı

Kahovka suv anbarınıñ menfiy tesiriniñ inkâr etilmegen aqıbeti, birinci nevbette, oba hocalığı yerleriniñ, meskün yerlerniñ ve sanayi obyektleriniñ, hususan Dnipropetrovsk vilâyetindeki şahtalarnıñ büyük meydanlıqlarınıñ suv basmasıdır. Suv anbarınıñ perimetri boyunca pek çoq yerde pekkitilmegen yalılar viran ola, er yıl bir qaç metr yalı sızığını yuta. Dnipro sazlıqlarınıñ yoq etilmesi, Dnipro, Konka ve bütin Aşağı Dnipro boyunıñ ekologiyasına yeñici bir uruş endirdi, bu olarnıñ kirlenüvine, Dnipro suvunıñ keyfiyetiniñ bozuluvına ketirdi.

Suv anbarınıñ akvatoriyasında, hususan say yerlerde, yeşil-mavı yosunlarnıñ er yıl olıp keçken nezaretsiz inkişafı, müitke pek büyük zarar ketire, ealiniñ saalığına ve sanayi balıq çeşitleriniñ ösüvine menfiy tesir ete, küçlü sasıq qoqusı ile bir çoq meskün yer sakinleri içün qolaysız şaraitler yarata.

İhtimal ki, eger de bu yasalma deñizniñ leyhacıları cemaatnıñ ve alimlerniñ sesine qulaq assa ediler, qurğaq Qırımnı suvaruv içün daa optımal bir variant tapılır edi. Çünki Ukrainanıñ bir qaç cenübiy vilâyetiniñ yerlerini suvnen teminlevni az masraflı, ekologik telükesiz ve böyle vahşiy olmağan bir usulnen çezmek mümkün edi. Öz toprağınıñ ihtiyatlı ve mesüliyetli saibi böyle yabanılar kibi areket etmez edi. Yazıq ki, bugünde-bugün ukrain cemiyetinde Ukraina içün bu yasalma deñizden kelgen zararnıñ ve kelecekteki telükelerniñ añlaşıluvı yoq.

Kahovka suv anbarı, Kahovka GES, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarınıñ quruluvına dair ükümet qararlarınıñ hronologiyası nasıl edi. Şübesiz, bu ğaye endi cenkten soñraki ilk yıllarda kabinetlerde meydanğa keldi. Yuqarı fırqa-devlet reberligi onı bir qaç yıl muzakere etti, daa bir qaç yıl ise ilmiy müessiseler ve qurucılıq nazirliklerinen kelişüvge ketti.

1950 senesi sentâbr ayınıñ soñunda BUP(b) (VKP(b)) MK ve ŞSCB (SRSR) Nazirler Şurasınıñ «Dnipro özeninde Kahovka GES, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarınıñ quruluvı aqqında» Qararı çıqtı. Bunı közge alıp, ilân etilgen «kommunizm quruluvı»nen İttifaq akimiyeti ve nazirlikler meşğul olmalı dep ümüt etmek mümkün edi. Lâkin böyle olmadı. İrigatsiya sisteması quruluvı işini Kreml yolbaşçıları bütünley Ukrainanıñ boynuna yükläyler.

Eger Kahovka GES ve Cenübiy Ukraina kanalı doğrudan Ukrainağa memüriy bağda olsa, Şimaliy Qırım kanalını mantıqqa köre Rusiye Federatsiyası qurmalı edi, çünki o vaqıt Qırım vilâyeti daa onıñ boysunuvında buluna edi. Bu, ittifaq respublikaları ve diger yerli yolbaşçılarnıñ qoqla (marionetka) kibi olğanınıñ daa bir şaatlığıdır. Aqiqiy saipler ve resurslarnıñ idarecileri Moskvada otura ediler.

Dıqqatqa lâyıq ki, zikir etilgen Qarar ile İttifaq nazirlikleri ve Rusiye Federatsiyası boynuna alınğan qattı tedbirlerniñ becerilmesi közde tutulmağan, asılında bu qurucılıq aynen şu memüriy birlem içün başlanğan edi.