Qırım bağçasçılığınıñ merkezi
Qırımda devlet tedqiqat stantsiyasınıñ quruluvı meselesi.
Petro Volvaç. «Qırım yarığı» gazetası, 2018 senesi, 19, 21-nci çıqışları
Qırımda devlet tedqiqat stantsiyasınıñ quruluvı meselesi bağçasçılar ve guberniya zemstvosı tarafından XIX asırnıñ 80-nci seneleriniñ soñundan başlap bir çoq kere köterile edi. Bu ğayeni tek Qırım bağça saibleri degil, ögde ketken alim-bağçasçılar da - Levko Sımırenko, Vasıl Paşkeviç, Mıkola Kiçunov ve digerleri desteklegen ediler. 1891 senesi olar bağçasçılıq işçileriniñ azırlanuvı boyunca üç yıllıq mektebini qurmağa ve onıñ içün devlet statusına saip olğan sabıq Vorontsov "Salğırka" mülküniñ ayırıluvına irişmege nail oldılar. Faqat onı uzaq köre bilgen alimler Qırım tedqiqat stantsiyasınıñ quruluvındaki birinci basqıç olaraq saya ediler.
Stantsiyanıñ esas vazifeleri cenüp çöl bağçasçılığınıñ inkişafı ile bağlı tedqiqatlar olmalı edi. Olarnı çezmek içün stantsiyada pomologiya ve entomologiya kabinetleri, meteorologiya ve himiya laboratoriyalarınıñ quruluvı planlaştırıla edi.
Yañı müessiseniñ resmiy açılışı 1913 senesi mayıs 1 künü olıp keçti. Qayd etmeli ki, birinci devlet bağçasçılıq tedqiqat stantsiyasınıñ maddiy-tehnikiy bazası daa bayağı büyük edi. Müessise boş yerde degil de, devletniñ «Salğırka» mülkü ve yahşı donatılğan guberniya bağçasçılıq mektebi temelinde qurulğan edi. O, ayrı bir struktura olsa da, tedqiqat stantsiyası mektepteki bar olğan pomologiya kollektsiyasını, numuneli fidanlıq hocalığını ve meteostantsiyanı ilmiy araştırmalar içün qullana bile edi.
«Salğırka» mülküniñ yer alanı binalar ve park zonası ile beraber tahminen 50 gektar (48,2 desâtina) teşkil ete edi. Stantsiyağa elma ve armut tereginiñ ufaq kollektsiya terekleri ile eski Vorontsov parkınıñ bir qaç sotkası berilgen edi. Bundan ğayrı, baş Vorontsov binesi ve yardımcı hocalıq binaları teslim etilgen edi. Kerekli yañıdan qurucılıq ve esaslı tamirden soñ, olar laboratoriya ve memüriy binalar içün uyğunlaştırtıldılar.
1917 senesiniñ malümatına köre Vorontsov sarayında bir qaç ilmiy kabinet ve laboratoriya (meyva öştüruv, pomologiya, fitopatologiya ve mikologiya, entomologiya) ve 50 kişige tayinlenlgen lektsiya zalı bar edi. Stantsiyada baş binadan bir qaç on biñ metr aralığında yerleşken eski unikal Vorontsov mutfağında qurulğan himiya laboratoriyası da bar edi. Onı tatar camisi şeklinde qurğan ediler. «Salğırka» parkındaki bu bina bugünge qadar saqlanıp qalğandır. Stantsiyanıñ yahşı meteolaboratoriyası da bar edi. 3 gektardan ziyade olğan numuneli bağ ve büyük pomologiya kollektsiyası onıñ ğururı oldılar. Anda dünya selektsiyasınıñ 200-den ziyade eñ yahşı çeşitleri toplanğan edi.
Fotoretim "Salgirskaya Pomologiçeskaya stantsiya. Kratkiy oçerk eya dâtelnosti za 1913-1915 g." kitabından alınğan, Aqmescit, Tavrida Guberniya Zemstvosınıñ Basmahanesi, 1916 s.
Stantsiyanıñ ufaq ilmiy ve istihsalât kollektivi birinci yıllar devamında işniñ pek büyük kölemini becergen edi. İlk evelâ, stantsiya toplanğan meyva kültürleri çeşidleri genofondunıñ hocalıq ve biolojik ceetten ögrenilüvine başlağan edi, asasan alma ve armut. Olarnıñ arasında bayağı yerli çeşitler bar edi. Stantsiya ilmiy hadimleri, belki de, ilk kere yabanı ösken meyva kültürleriniñ yerli genofondunı ögrenmege, olarnı alma ve armut anaçları olaraq qullanuv ihtimalını aydınlatmağa başladılar. Stantsiya hadimleriniñ ekspeditsion araştırmaları endi birinci yıllarda yarımadanıñ dağ aldı ve dağlıq zonalarında istiqballi bir qaç alma ve armut formalarını tapmağa imkân berdi.
Yañı qurulğan Salğırka tedqiqat stantsiyasınıñ faaliyetindeki müim yönelişi büyük bağçasçılıq hocalıqlarına hızmet etüv oldı. Mikologiya ve fitopatologiya bölügi meyva kültürleriniñ eñ telükeli ve zararlı hastalıqlarını, hususan alma ve armut qoturını ve meyvalarda tüşken lekelerni ögrenmege başladı. Olar ile küreş usulları da azırlana edi. Stantsiyanıñ müdiri olğan belli entomolog reberliginde, memlekette, belki de, Avropada ilk olaraq meyva ve diger kültürlerniñ zararlıqçıları ile küreşte biolojik usullar azırlanuvı başlağan edi. Faydalı entomofaglarnı suniy öştürüv usulları ve olarnı meyva ve sebze kültürleri zararlıqçılarına qarşı qullanuv ögrenile edi.
Birinci cian cenki başlaması ile Salğırka stantsiyası cebbhege (günebaqan yağı, safran, atropin, afyon ve digerleri) dürlü tibbiy preparatlarnı işlep çıqaruv içün çigmal olaraq derman ösümliklerni ögrenmek ve öştürmek ile oğraşmağa mecbur olğan edi. Bu preparatlar biñlerce yaralanğan askerlerniñ ömürini qurtardı. Yarımadada bolşevik ve beyağvardiyalıq işğali yıllarında inqilâbiy silkinüvler ve akimiyetniñ istiqrarsızlığı tek Salğırka pomologiya-bağçasçılıq stantsiyasınıñ ilmiy faaliyeti programmasına keretli deñişmelerni defalarca kirsetip qalmastan, onıñ boysunmasını da deñiştire edi.
Şöylece, dört yıl (1918-1922 ss.) devamında Salğırka pomologiya-bağçasçılıq stantsiyası Tavrida universitetiniñ agronomik fakultetiniñ terkibiy qısmı edi. Universitetniñ terkibine kirsetilüvi onıñ ilmiy faaliyetine müspet tesirini yapqan edi. İlk evelâ, yañı status stantsiya hadimleriniñ universitet ilmi ile alâqalarını quvetleştirgen, ilmiy tedqiqatlar seviyesini kötergen ve ilmiy potentsialı da emiyetli derecede ösken edi. Salğırka pomologiya-bağçasçılıq stantsiyası tek agronomik degil, universitetniñ diger fakultetleri ocası ve talabeleri içün araştırma meydançığı oldı.
Stantsiyanıñ Tavrida universitetine boysunğan devirde «Salğırka»da pomologiyadan ğayrı daa bir ampelografiya kollektsiyası da qurulğan edi. Faqat 1922 senesinden başlap Tavrida universitetinde agrar fakultetini lığv eteler, soñundan bir qaç yıl soñra bolşevik komissarları universitetniñ özüni de qapatıp taşlaylar.
1923 senesinden stantsiyanıñ adı Salğırka vilâyet bağçasçılıq stantsiyası olaraq adlandırılmağa başladı. Onıñ müdiri olaraq Moskva oba-hocalıq akademiyasınıñ mezunı, özü de vaqtında «Salğırka»da ve Tavrida universitetinde çalışqan professor Petro Şittniñ şagirdi Venedikt Kolesnikov tayinlendi.
Stantsiyada 20-30-ncı ss. devamında keçirilgen meyva kültürleriniñ gibridizatsiya ince işi büyük gibrid fondunıñ yaratılmasına imkân berdi. Keçecek vaqıtta o Qırım bağları çeşidiniñ yañaruvına temel olacaqtır. Bu zengin genetik fonddan endi selektsionerler ve bağçasçılarıñ kelesi nesilleri faydalanacaqlar.
Maalesef, qırımlı ilim adamları meyva kültürleriniñ unikal yerli çeşidlerini bayağı keçiçip ögrenmege ve qırımlı çayır bağçasçılığını tedqiq etmege başladılar. Qırım stantsiyasınıñ ilmiy hadimi P. Solânikov cenkten bir qaç yıl evel qırımlı orman bağlarını (çayırlarını) incesine qadar tedqiq etken ve alma, armut, çetel meşe (uvez) ve qoz terekleriniñ uzun ömür sürgen unikal terekleri yüzlercesini qayd etken edi. Maalesef, cenkten soñ yıllarda Qırımda çayır meyvacılığı ğayıp oldı ve meyva kültürleriniñ qıymeti paha biçilmegen yerli çeşitleri de coytuldı.
Keçken asırnıñ 20-nci yıllarınıñ soñunda Qırım bağçasçılıq tedqiqat stantsiyası öz yaşalğan ilmiy bazasını – «Salğırka» mülküni coydı. Yerli ve Moskva memurları, özüne ayatını qıyınlaştırmamaq içün, Salğırka stantsiyasınıñ dayançlı bazasında yañıdan qurulğan Qırım oba-hocalıq institutınıñ oquv ve tedqiqat hocalığını teşkil etmege qarar berdiler. Bu sebepten 1930 senesiniñ soñunadan Salğırka stantsiyası Eski Qırımğa köçti ve mında sabıq monastır topraqları ve binaları temelinde Eski Qırım tedqiqat stantsiyası quruldı.
1931-1939 seneleri zarfında Eski Qırım (Salğırka) vilâyet bağçasçılıq stantsiyası silkinüvlerge ve yañı yerge köçüvine baqmadan, Qırım bağçasçılığınıñ inkişafında yolbaşçı rölüni oynamağa devam ete edi. O, dürlü topraq ve iklim zonalarında – Aluşta, Aqyar civarı ve çöl tögengi dağlarda bulunğan "Vesna" sovhozında bir qaç dayanç noqtalarını aça bildi. Qarasuvbazar "Mariano" (1949 s. başlap — "Peredgirya") sovhozı da ilmiy-istihsalât bazasına çevirildi.
Qırım vilâyetiniñ Ukraina erkânına girmesi, yañarğan yerli reberlikniñ hem bağçasçılıq ve cüzümcilikke, hem de agrar, asasan da bağçasçılıq ilmine olğan munasebetini tamamınen deñiştirdi. Añlaşıldı ki, bağçasçılıq içün yañı çöl rayonlarını özleştirmeden ve bağ-yüzümliklerniñ suvarıluvsız, bu sahalarnıñ Qırımda daimiy inkişafı imkânsız edi. Ukraina ükümeti ümütsiz adım atmağa qarar ala. 1956 senesi o, tedqiqat stantsiyasını "Peredgirya"dan, Eski Qırım ve Qarasuvbazar rayonlarından Gvardiyske (Sarabuz) qasabasına köçüre, ve 50-nci senelerniñ soñundan ise Qırım oba-hocalıq institutı Aqmescitten ve «Salğırka» mülkünden köçürilip başlay.
Tedqiqat stantsiyasına netice olaraq Qırım vilâyeti bağçasçılıq stantsiyası adı verile. Oña Aqmescitniñ quvetli bağçasçılıq «Plodovod» sovhozınıñ topraqlarını ayırıp, bir qaç bölük qurıla. Vaqtınca stantsiyanıñ memüriyeti ve ilmiy laboratoriyaları Gvardiyske qasabasına yaqın yerleştirileler. Ufaq tatar qasabası Keçkenede (Kişkine) büyük memüriy-ilmiy binasınıñ qurucılığı başlana. Mında Yaltadan Qırımnıñ eñ qadimiy Yalta bağ-yüzümcilik tehnikumı (sabıq Mağaraç yüzümcilik mektebi) köçürile. Kerekli vaqıttan soñ o da tedqiqat stantsiyasına boysundırıla. Uzun müddet bu eki müessise bir ilmiy-tasil kompleksi kibi beraber çalışalar.
Qırım bağçasçılıq tedqiqat stantsiyasınıñ yerleşken sabıq «Salğırka» mülküniñ zemaneviy körünişi
1956-ncı senesinden 1980-nci senelerniñ soñuna qadar – bu, hem Qırım vilâyetiniñ tedqiqat stantsiyasınıñ, hem de bağ-yüzümcilik tehnikumınıñ (kolleciniñ) inkişafındaki altın çağıdır. İlmiy müessiseniñ emiyetli olğan episi ilmiy yutuvları tamam bu vaqıtqa tesadüf ete. Tedqiqat stantsiyasına tecribesine saip olğan müdir, Sımırenko mektebiniñ ananelerini devam ettirgen alim Grıgoriy Berezovskiy reberlik etken edi.
Qırım bağçasçılıq tedqiqat stantsiyası sayesinde Qırım fidanlıqları vilâyette meyva kültürleriniñ bir qaç million fidanını öştürmegini temin ettiler. Olar Qırım bağçasçılığınıñ yañıdan tiklenüvi içün temel olğan ediler. Qırım fidanlıqlarından kelgen fidanlar bütün Ukraina boğazı tarqatılğan edi.
Lâkin Qırım tedqiqat stantsiyasınıñ Ukraina sanayı bağçasçılığı içün yapqan eñ büyük issesi, tek Qırımda degil, bütün Cenübiy Ukrainada meyva kültürleriniñ assortimentiniñ yañartıluvıdır. Qırım (Salğırka) stantsiyasınıñ Rusiye Federatsiyasına baqınuv bütin tarihi boyu, bu müessise sanayı bağlarnıñ assortimentini yañartmaq içün aman-aman iç bir şey yapmadı. Qırım bağlarınıñ assortimenti yerli ve ğarbiy avropa çeşitlerine esaslana edi. Qırım Ukraina terkibine kirsetilgeninen ilk yıllarında endi stantsiya öz selektsiyası olğan onlaca yañı alma ve armut çeşitlerini sort sınağına kirsetken edi.
Maalesef, tek Qırımda degil, Ukrainada da sanayı sahası kibi bağçasçılıqnıñ tenzilge oğraması bağçasçılıq ilminiñ inkişafına menfiy tesir etti. Qırım bağçasçılıq tedqiqat stantsiyasınıñ bütcet maliyeleştirilmesi yaramaylaştı, içindeki ilim adamlarınıñ kollektivi ise keskin eksildi. Stantsiyadan evelden ilimni qorantlağan ve oña hızmet etken tedqiqat hocalığı ayırıldı. Qırımnıñ aşırı siyasiyleştirilgen akimiyeti ne bağçasçılıqnıñ, ne de bağçasçılıq ilminiñ inkişafına kerekli diqqat ayıra edi. İlmiy tedqiqatlar mevzuları da bayağı tar oldı.
Tamam Qırım bağçasçılıq stantsiyasınıñ taşlanğanlıq alı ve bağçasçılıqnıñ yaramay alı sebebinden Qırımnıñ yüksek mertebeli memurları 2013 senesinde onıñ quruluvınıñ 100 yıllığını qayd etmege red ettiler. Bizim yerli memurlarğa, Kiyevdeki memurlarğa ve atta prezident Viktor Yanukoviçke olğan muracaatlarımız neticesiz qaldı. Tamam belli yubiley arfesinde Qırım stantsiyasını yerli akimiyetlerniñ ve Milli agrar ilimler akademiyası reberliginiñ teşebbüsi ile müsteqil birli olaraq lığv ettiler. Onı suniy suratqa qurulğan ve iç de kerekmecek Qırım agrotehnologiya institutına qoştılar. Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninen stantsiyanı Nikita botanika bağına boysundırdılar.
Şöyle etip, işğalciler ve olarnıñ yerli yardımcıları, Ukraina bağçasçılığı ve dünya bağçasçılıq ilmi inkişafında emiyetli röl oynağan, eñ eski ilmiy müessiselerden birini yoq ettiler.