Saq: keniş çöl, balaban himiya, qadimiy ayvanlar
Saq — şifalı çoqraqlar ve kurort zonasıdır.
Valeriy Verhovskıy. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2019 senesi, № 43-44 nushalar
Saq Qırım hanlığı devirlerinden berli belli, amma Ğarbiy Qırımnıñ şifalı çoqraqları ve çamurları aqqında atta eki biñ yıl evel bile ediler: ilki kere saq toprağı «er dürlü yaralarnı tüzete» dep, qadimiy romalı yazıcı ve alim Gay Pliniy Sekund (I asır) ve yunan coğrafiyacısı Klavdiy Ptolemey (II asır) yazğanlar. Saqtan uzaq olmağan yerde milâttan evel qurulğan Qara Töbe şeerçigi bulunmaqta. O Roma tarafından zapt etilgen soñra ise viran oldı.
Lâkin, Saqnıñ kurort kibi şüreti eki yüz yıl evel başladı. XIX asırnıñ birinci yarısında mında arbiy gospital ve ilk şifahane peyda oldı.
Qırım cenki vaqtında Saq qasabası büyük yıqıntılarğa oğradı, çünki uzaq olmağan yerde, tam da o şimdi dülber plâjlarnen belli olğan yalıda ingliz-frenk desantı tüşti ve Saq yaqınında uruşlar olıp keçti. Cenkten soñ qırımtatar ealisi sıqça Türkiyege köçti, bu yerler ukrain köylüleri Poltava guberniyası tarafından köçip kelgenge qadar ıssız qaldı. Çumaqlıq olğance, ukrainler Saq gölünden tuz çıqarıp taşıy ediler.
Qara Töbe şeerçigi
Şifalı çamurlar insanlarnı, hususan ağır hastalıqlardan azap çekken belli adamları celp etken. Mında Gogol ve Voloşin tedaviylengen, Lesâ Ukrainka ise ilk kere Qırımğa, tam bu Saqqa keldi. Bu 1890 senesi oldı, amma, ne qadar yazq ki, o vaqıt tibbiyet onıñ hastalığına zaranlı kurs tayin etti ve saq çamurları qıznıñ sağlığını yahşılaştırmaq yerine faqat zarar berdi. Mında oña şiir yazmağa deñkelmedi, ve bu şeerçikke şaireniñ iç bir şiiri bağışlanmadı.
Saq resmen sadece 1930-ıncı senelerde qasaba oldı, şeer statusını ise o 1952 senesi aldı. Bu dünyada yegâne yerdir ki, mında belki de yuz yıl devamında kurort himiya zavodınen yan-yana buluna edi, mında göl suvundan brom, hlor, kaliy permanganatı, baqır kuporosu, magniy, tsink, nadir-topraq metaller, bariy alıptılar… 2000 senesi himiya istisali iflâs sebebinden toqtadı. Lâkin Saq gölünden tuz çıqarıluvı alâ daa devam ete.
Saq şeerini arabalarda areket etken saqatlarğa özen köstermek ceetinden nümüne saymaq mümkün — o 80% panduslarnen donatılğan. Qırımda aman-aman er bir şeer, er alda raatlanuv ya da tedaviylüv içün adam qabul etken kurortlardan er biri bir digerinden ayırıla, özüne has «mercanları» bar. Saqta bu «mercan» – dinozavrlı parktır.
Meraklı ki, Qırımda ilk dinozavrnı sadece 1934 senesi qazıp çıqardılar. Amma Saqtaki dinozavr ondan eki yıl evel peyda oldı. 1930-ıncı seneler başlarında yezupatoriyalı öz-özüni ögretken eykeltıraş, zenaatınen paleontolog Sergey Lıhoşerstov Saqnıñ eykel vizitkası oldı: qadimiy zamanlarda belli olğan dinozavr ailesiniñ dört vekilini şekillendirdi. Resmiy adı: «Brontozavrnıñ tselatozavrlarnen küreşi». Eykeltıraş tarafından tabiatiy büyükliginde yapılğan balaban brontozavrğa dört metrlik tişli yırtıcılar — tselatozavrlar ücüm eteler.
Efsane bar ki, 1920-1930 seneleri sıñırında Nikolayevka yaqınında fırtına yalı qısmını yuvıp ketken ve çoqtan yoq olğan ayvanlarnıñ taşlanğan kemiklerini açqan. Yerli sakinlerge bu tapıntılarnıñ müimligi aqqında lektsiya teşkil ettiler. Bu vaqia belki de Saqnıñ yerli akimiyetini Lıhoşerstovnıñ qadimiy canavarlar aqqında teklifini monumental teblığat plânına kirsetmege sevk etken.
Belli «Brontik»
Eykel müellifi aqqında pek az malümat bar: Aqyarda doğdı, Harkiv universitetiniñ tabiat fakultetinde oqudı. Paleontologiya onıñ ihtisası edi, amma ömür onı başqa işnen oğraşmağa mecbur etti. 1920 senesinden Lıhoşerstov Kezlevde yaşadı ve oca olıp çalıştı. 1930-ıncı seneleri o acayip bir şekilde ğayr-ı tabiy eykel kompozitsiyası niyetini ögge sürmegi bacardı, oña qadar ideologiyağa hızmet etip, Aqyarda leytenant Şmidtniñ abidesinde barelyefni (alâ daa bar olğan) ve Saqta azat olğan emek abidesini: çekiççi elindeki çekiçnen yer şarını sarğan zıncırlarnı qıra, tiklegen edi.
Dinozavrlarnı yapmaq içün Lıhoşerstov malzemeni özü icat etti — talaşnı o zamanda Saq himiya zavodında çıqarılğan magnezial tsementnen qarıştırdı.
Bu kompozitsiya o zamanlar bolşeviklerniñ monumental sanat inkişaf plânınen iç de uyğun degil edi, çünki o zamanlar dünya proletariatınıñ reberlerine ve çoq saylı, eger bir-birine oşağan olsa da, kürekli qızlarğa abideler tikley ediler.
Belki ideologiya ve medeniyet memurlarına teren ramzlıq tesir etti ve olar bu, sınıf küreşi manasını taşığanına ya da yañı dünya cenki ögündeki mürekkep halqara vaziyetini akis ettirgenine qarar berdiler? Darvin nazariyesine köre türler küreşi? Sotsialistik realizmniñ eñ sevgen vasıtası — yahşınıñ eñ yahşınen küreşi? Ekinci dünya cenki eykelge büyük zararlar ketirdi, amma daa qattı degil edi. «Brontik» bütin cenkten soñki vaqıtta yavaş-yavaş bozulmağa devam etti ve eykelniñ restavratsiyasını faqat 1982 senesi yapmağa cesaretlendiler. Yañı dinozavrlarnı Lıhoşerstovnıñ niyetine köre kene yasadılar, amma endi betondan. 2005 senesi ise şeer şurası qadimiy devir deviniñ siluetini Saqnıñ gerbinde tasdıqladı.
Ğarbiy Qırım, onıñ keniş çölleri ve tuzlu rüzgârlarınen Saq rayonından başlana. Belki de bu region sanatkârlarnı Yalıboyu kibi manzaralı körünişlernen ilhamlandırmağandır, amma onıñ öz ve tekrarlanmaz yüzü bar. Ve ğurur duyacaq şeyleri bar.