«Bizge inqilâp ne berdi»: Sevastopolniñ 1917-1918 seneleri Ukraina ile birleşüv teşebbüsleri

Sevastopolniñ 1917-1918 seneleri Ukraina ile birleşüv teşebbüsleri.

Serhiy Konaşeviç. «Qırım svıtsâyı» gazetası («Krymska svitlytsia»), 2018 senesi, 45-nci sanı

1917 senesi iyünniñ 5-10 künlerinde II Bütinukraina arbiyleri qurultayı ötkerildi, onıñ qararına köre Sevastopolda praporşçik Kostântın Veliçkonıñ yolbaşçılığında Sevastopol ukrain şurası (SUŞ, ileride) arbiyler ve işçiler deputatları şurası quruldı. Bu teşkilâttan ğayrı, akimiyetsizlik ve onıñ quvetleşmesi şaraitinde şeerdeki ukrainlerniñ menfaatlarını Qara deñiz ukrain arbiyler komiteti ve bolşevikler çabik "qolğa almağa" tırışqan Sevastopol "sovetiniñ" ukrain fraktsiyası qorçalağan edi. Şura Qara deñiz flotunı (QDF) ukrainleştirüv ve onı Ukraina Merkeziy Şurasına (UMŞ) boysundıruv talabı ile çıqtı, uyğun ceryanlarğa qol tuttı ve olarnı qoltutıp keldi.

SUŞ-niñ "Sevastopol şeeri Arbiyler ve işçiler deputatları Ukrain Şurasınıñ Büllüteni" dep adlandırılğan öz neşriyat organı bar edi. O ziyadesince rus tilinde çıqa edi: ukrain tilinde anda Kyivden haberler ve resmiy malümatlar berile edi, ve er vaqıt degil. SUŞ komitetiniñ neşriyat muarririyeti, kibi Şuranıñ özi de, Nahimov prospektinde 33-nci evde yerleşken edi. Neşir, yerli «Krımskiy vestnik» gazetasınıñ evelki muarriri-naşiri, Odesa meskeni İsaak Neymannıñ matbaasında basıla edi. Yazıq ki, paytaht arhivlerinde "Büllüten"niñ tek eki nushasını tapmaq mümkün oldı. Lâkin olardan 1917 senesi soñu – 1918 senesi başlarında Sevastopol ukrainleriniñ içtimaiy-siyasiy ayatı aqqında bazı malümatlar almaq mümkün.

1917 senesi dekabr 22-sine (körüle ki, tarih eski usulnen berilgen) ait "Büllüten"niñ 4-nci sanında Ukraina Halq Cumhuriyetiniñ (UHC) Tesis meclisine saylavlar boyu Qara deñiz flotu dairesi Saylav komissiyasınıñ muracaatı basıldı. Qayd etilgen saylav qanunçılıq muessesesiniñ vazifesi – yañı nizamnı tasdıqlav ve Ukraina devletiniñ anayasasını tizüv edi. III Universalğa köre, saylav künü yanvar 9-ına, toplaşuv künü ise 1918 senesi yanvar 22-sine belgilengen edi. Lâkin UHC-ne qarşı bolşevikler tecavuzı sebebinden Tesis meclisi toplanmadı.

Komissiyanıñ muracaatında Ukraina terkibine kirecek topraqlar kösterilgen edi: «Volın, Katerınoslav, Kyiv, Poltava, Podillâ, Harkiv guberniyaları ve olarğa qosulğan Kursk guberniyasınıñ Hrayvoron qazası, Herson, Çernihiv guberniyaları ve olarğa qosulğan Kursk guberniyasınıñ Putıvl qazası, Voronej guberniyasınıñ Ostrohozk, Valuyki, Birüçen ve Boğuçar qazaları ve Kursk guberniyasınıñ Novooskol qazası, Tavriya guberniyası ve onıñ terkibindeki Berdân, Dniprovsk ve Melitopol qazaları». Saylavlarnı cebbelerde ötkerüv içün 5 cebbe saylav dairesi – Şimaliy (Finlandiyada bulunğan ve Baltıq flotu komandanlığına boysunğan ordu ile), Ğarbiy, Şimaliy-Ğarbiy, Romaniya ve Kavkaz cebbeleri daireleri quruldı. Flotta saylavlarnı ötkerüv içün 2 daire – Qara deñiz ve Baltıq daireleri teşkil etildi. Olar «gemi taqımları, yal boyu taqımları ve flot komandanlarına hızmet etkenlerden» ibaret edi.

Bu eki dairede, hususiy namzet cedvelleri içün rey berip, «arbiyler qısımlarına ait olğan ya da arbiylerge hızmet etken arbiyler; Qara deñiz ve Baltıq flotlarınıñ ordu, gemi taqımları ve yal boyu qısımlarında hızmet etken ve 20 yaşına tolğan er eki cınıslı şahıslar; grajdan idareleriniñ memurları; bütün dinlerniñ ruhanileri; başqa hızmetçiler, atta serbest yallanğanlar, şo cümleden arbiyler idaresiniñ çeşit qısımlarında çalışan işçiler» iştirak ete bile ediler. Bunen beraber qayd etilgen edi ki, 20 yaşına tolmağan şahıslar da rey berüv aqqa malik ediler, amma tek aqiqiy arbiy hızmette bulunsalar. Şunıñ kibi, komissiya Sevastopol ve Balıqlava flotu ve garnizonınıñ bütün qısımlarını UHC-niñ er bir vatandaşınıñ guberniya ve qazasını kösterip, eki nushada saylav cedvellerini 1917 senesi dekabr 23-ünden (ğaliba eski usl.) keç qaldırmay bermege çağıra edi.

Saylav komissarı namından kâtip Rıbka imza çekti. Komissar özüniñ soyadını belgilemek mümkün olmadı, çünki, yazıq ki, bu yerde arhiv nushasınıñ saifesi yıpratılğan edi. Lâkin, eñ çoq ihtimalı olğan budır ki, o, Qırımdan UMŞ-nıñ azası Yuriy (Heorhiy) Ccur (Jurov) edi: çünki yanvar başlarında Qırım Yalı boyu ukrainler cemiyetiniñ reisi Pavlo Horânskiy saylavcı cedvelleriniñ tizilmesi aqqında bildirmek içün onıñnen telegraf vasıtası ile bağlana edi. Qırımda QDF deñizcileriniñ destegi ile sol radikal quvetleri tarafından terör ve apis etüvler neticesinde saylavlar tek bazı yerlerde ötkerildi. Yanvar 29-ında Horânskiy Sevastopolğa saylavlarnıñ fevral 2-4 künleri keçirilecegini bildirdi, gerçi qoldan-qolğa keçken Yaltada yanvar 16-sında «proletariat diktaturası» ilân etilgenine baqmadan. Aqıbette, bütün yarımadada olğanı kibi.

1918 senesi yanvar 5-ine ait (belki tarih eski usl. ile berilgendir) "Büllüten"niñ 2-nci sanında «E.S.» imzası olğan «arqadaş ukrain-deñizcilerine» muracaat basılğan edi (kriptonimni açmaq mümkün olmadı). Onıñ metnini, qısqartuvlarnen, aşağıda tercime etilip beremiz.

«...Şimdi siz öyle keniş bir mıydañsız ki, anda er istegen, özüniñ iğrenç tohumını sepip, sizi ana-babalarınız ve qardaşlarıñızğa qarşı qıjqırta. Düşünüñiz ve suvuq sağlam aqıl ile añlañız ki, sizi qaya çağırırlar ve siziñ közde yahşılıq tilegenleriñiz bizlerniñ ana-babalarımız ve qardaşlarımızğa ne kibi çamur atarlar. Biz epimiz eski rejimnen öyle qadar şaqatlanğanmız ki, özümizni bilmeymiz – angi halqqa mensüp olğanımıznı ve bizim tarihımız ne olğanını. Bizge, siz – h**l, ve eñ yahşı alda – maloros deñildi. «Ukrain» sözüni telâffuz etmek yasaq edi, çünki onı aytqan yaki yazğan kişi jandarmlar tarafından yaqalanıp inqilâpçı kibi maküm etile edi (şimdi ise aynı şey içün aksilinqilâpçı kibi). İhtilâl yüz berdi.

Biz, ukrainler, bildirdik ki, bu inqilâp hem zulumlı işçi sınfını, hem çarlıq devrinde zulum körip kelgen milletlerni azat etmeli. Biz qatiy sürette beyan ettik ki, biz artıq h**l yaki maloros degilmiz, biz ukrainmiz, öz tarihımızğa, territoriyamızğa, tilimizge, adetlerimizge malikmiz, ve bu bizge millet ve devletniñ mustaqil yaşayışına aq bere. Bunıñ içün bizni Almaniya menfaatlarına çalışqanımızdan, er şey alman aqçasına etilgeninden qabaatlay ediler.

Bunı «malorossiya» burjuaziyası ayta ve yaza edi, rus sotsialistleri ise – inqilâpçılar ve menşevikler – oña yardım etip turdılar. Bolşevikler susa ediler, ya da Şuranı maqtaştılar. Biz, ezilgen köylüligine ve proletariatına yahşılıq tilegen ukrainler, öz işimizni yaptıq – bu ezilgen sınıfı ukrain sotsialistik partiyaları etrafında toplaştırdıq...

...Ukrain tamırlı bolşevik arqadaşlardan sorayım: siz ukrain milletini tanısızmı? Eger tanısañız, o vaqıt ne içün siz ukrain degil de, rus sotsial-demokratik işçi bolşevikler partiyası kibi adlanasız? Eger maña bu partiyanıñ internatsional olğanı aytılsa, o alda ne içün o rus adı tasıy, ve adiy partiya degil? Demek, eger o rus partiyası olıp adlana bilse, o zaman aynı muvafaqiyet ile hem alman bolşevikler partiyası, hem de ingliz v.b. bar ola bilir, ve mından çıqqan neticege köre ukrain bolşevikler partiyası da ola bile.

Er angi sotsialistik partiyanıñ eyileşmesini alğışlar ekenmiz, eger o bir maqalığa çevrilmey ise, men tek ukrain tamırlı bolşeviklerini alğışlaycam, qaçan olar öz milliy simalarını kösterip rus SDiP-niñ adı taşımağanlarında. Ukrain tamırlı bolşevikler, ukrain bolşevikleri oluñız ve öz milletinizin devlet qurucılığına özüñiz kirişiñiz, o vaqıt sizge, burjuylar qayda olğanı ve siziñ ögütçileriñiz qayda olğanı daa da aydınlıqnen körüner. Eger siz sotsialistler kibi bu işke almasañız, o vaqıt Ukrainada qıyınlıqnen ana-babalarınız ve qardaşlarıñız tarafından qurulğan şeylerni rus arqadaşlarımız yardımı ile viran etmek bir cürüm olacaqtır.

Diqqatını şunga celp etem ki: Sevastopolda inqilâp bizge, ukrainlerge ne berdi? İşte ne: epimizge belli ki, inqilâpçı demokratiya inqilâp tribunalı sıfatında sabıq leytenant Blahovişçenskiyni tek ukrain olğanı içün mabüs etti. Lâkin bu siz içün inandırıcı degildir, çünki Blahovişçenskiy bir zabit, ve eger zabit olsa – demek, burjuy ve aksilinqilâpçı ola, erçi böyle suclamalar ketirilmedi, ve Blahovişçenskiy özüni tünevin ukrain dep bildirmedi, amma o vaqıt bildirdi ki, ukrainler ve Şuranı bolşevikler öge ediler... Aqılıñızğa keliñiz, arqadaşlar, öz bahtıñıznı özüñiz tüzmege başlayıñız, çünki shöyle vaqıt keler ki, sizni de özüñizge ukrain demege cesaret etkeniñiz içün maüum eterler...»

Lâkin, pek yazıq ki, bu çağırular keregi kibi netice bermedi.

Daa 1917 senesi dekabr ortalarından başlap Sevastopolda "inqilâbiy mahkemeler" baş köterdi, olarnıñ aqıbetlerinde ordu ve flot zabitleri kütleviy olaraq öldürüldi. Yanvar 1918 s. başlarında "tatarlarğa qarşı yürüş" kerçekleşti, onı şaatlar "tınç tatar halqına qarşı sovet ayduqlar çetesiniñ parlaq ğalebesi" olaraq adlandırdılar (şo cümleden, sovet tarihçılığı qızıl gvardiyaçılar ve deñizciler tarafından Kefe, Kezlev ve Sevastopol yanında "tatar milletçileriniñ çeteleriniñ" darmadağın etilmesi aqqında yaza). O vaqıt Sevastopolda deñizciler, arbiyler ve liman işçileriniñ mitingi olıp keçti, onıñ qararında bildirilgen edi: "Biz Kyiv şurasını ve onıñ baş kâtiplerini – burjuaziya ile ve kaledinçilernen kelişkenlerni lanetleymiz. Olar köy ve işçilerniñ qanğan boynunı yuvarlamaqta".

"Kelişimcilerge ölüm! QDF-ne işanmañız, çünki biz birinci olıp sizge 12-düümlük toplarımıznı yollarımız". Yanvar 20-sinde bolşevikleşken Sevastopol arbiyler ve işçiler sovetiniñ (bundan soñ "Sovet") icra komiteti ve "Tsentroflot" birleşken toplaşuvlarında "aksinqilâbiy" UMŞ-nı tanımav qararını qabul ettiler. SUŞ da bolşevik ükümetini tanımadı, lâkin faal çıqışlardan geri qaldı. Yanvar 26-da Ukraina cellâtı, halq komissarı Volodımır Antonov-Ovsiyenko Harkivden telegraf yolladı: "Sevastopolda sovet akimiyeti ğalebe qazandı. Bütün gemiler onıñ tarafına keçti. Şura (galiba SUŞ – muallif) tarqatıldı".

Fevral 2-sinde Sevastopol Soveti ve "Tsentroflot" başları M. Pojarov ve S. Romanovskiy Petrogradğa Halq Komissarları Sovetine (HKS) telegrafiy muracaat yolladılar (nusshaları Kyiv, Harkiv v.b. yerlerge yollanğan), anda QDF "işçi halqınıñ tek temsilcisi" olaraq merkezdiy idare olğan HKSni, ve Ukrainada ise – tek Harkiv Bütinukraina İcra qomitetiniñ "işçi halq akimiyeti"ni tanıydılar dep işandırdılar. Qara deñizciler UMŞ-ne aytqan ediler ki, onıñ emirlerine ve yollamalarına baqmaycaqlar. Fevral 9-ında, Almaniyaynen Brest barışıq añlaşması imzalap, UMŞ öz isteginen Qırımnı Ukraina toprağı kibi tasdiq etmekten vazgeçti. Bu hata bir qaç aydan soñ getman Pavlo Skoropadskiyniñ ükümeti tarafından düzeltilecek edi.

Fevral ayınıñ ortasında Sevastopolda ziyalı ve burjuaziyanıñ yoq etilmesi zarurlığı kibi "proletariat ğalebesine" davet etken ateşli nutuqlar diñlendi. Qısqa vaqıt içinde şeerde "burjuylarnı, almanlarnıñ frontunda yeñişleri neticesinde köterilgen başlarını tüşürmek" maqsadınen deñizciler arasında köterilgen terör peyda oldı (o vaqıt demobilizatsiya sebebinden yıqılğan Şarqiy frontqa alman ordusı ücüm etken edi). Sovet merkeziy komiteti (MK) bu aqta iç bir şey bilmey, ve Taş pristanda kimseni diñlemege ve öz qabaatında iş körmege qarar bergen 2500-3000 sılâlı deñizciler toplaşqanını bilgen soñ, MK bu çiqişni toqtatmaq içün eki vekilini isyancılarğa yollamağa qarar aldı.

Cevap olaraq deñizciler söz vaqtı keçti dediler ve şeerde "burjuylar"nı yoq etmege vaqıt keldi dep, ayrı taqımlarğa bölünüp, kütleviy apisler yapmağa başladılar. Fevral 21-de HKS Leninnıñ "Sotsialist vatanımız havf altında!" degen dekreti çığardı, o, 1917 senesi oktâbr ayında sovetlerniñ 2-nci bütinrusiy quraltayı tarafından lâğu etilgen ölüm cezasını ğayrıdan kirsetti. Tek fevral 23 gecesi Sevastopolda, qayd etilgen şaatlıqlarğa köre, 250 kişi öldürildi, ve ölümleri ögünden cellatlar olarğa adden aşar zulum ettiler: qurbanlar arasında, hususan, qırımtatar ruhanisi ve siyasetçisi Noman Çelebicihan ve qaray asıllı Sevastopol ressamı Mihail Kazas bar ediler.

Sabasında MK "Bütün akimiyet sovetlerge" şiarınen mızıqa taqımınıñ tantanalı çalğısı altında Sevastopolda qorqunçlı bir yürüş yapmaq aqqını berdi. Öz başına yapılğan tintüvlerni toqtatmaq içün komissarlar yolbaşçılığında tintüv keçirecek ve qıymetli şeylerni tutacaq otrâdlar teşkil olundı. Tarihiy şaatlıqlarğa köre, "proletariat diktaturası" şiairları halqnıñ çoqusınıñ destegini tapmadı, lâkin silâh küçü ile mecburlanıldı.

Nufuzlı ukrain şurası olğan "Zavıdnıy" eskadra minonosetsi.

Aynı aktsiyalar Aqmescitte, fevral 24-ke keçer gecesi 170 adam qurşunğa tizildi, ve 2 mart künü gizli qatillikler olıp keçken Kezlevde de yer aldı; Aluştada ve Yaltada ölüm maüumları aqta qıjqıruvlar eştildi. Sevastopoldaki kütleviy soyqırımğa işçiler soñ berip, öz-özüni mudafaa ete bilecek taqımlar qurup, işini bitirgeninden soñ, şeerde bolşevikleşken sovetin ğayrıdan saylanuvını talap ettiler, qaysı ki yapqanlarından dolayı maşkum olaraq çıqış yapıp, qabaatlılarnı cäzalamau maqsadında iç bir şey etmedi – tek "Tsentroflot" yolbaşçısı Romanovskiy vazifesinden boşatıldı. Fırtınalar daa da uzaq vaqıt devamında ölü cesetlerni yalığa çıqartmağa devam etti.

Qırım bolşeviklerden alman ve ukrain orduları tarafından (olarğa yerli eali qurtarıcılar kibi baqtı) 1918 senesi aprel soñlarında azat etildi. O vaqıt Sevastopolda ve QDF gemileri üzerinde ukrain bayraqları yelberedi. Lâkin, yazıq ki, uzaqqa sürmedi.