Orman tınçlığınıñ paytahtı
Solhat — asırlar içinde yıprap ketken qadimiy Qırım memleketiniñ yüregi.
Maksim Dubovyaz. «Qırım svıtslytsası» gazetası, 2017 senesi, 8-inci sanı
Köz qamaştırıcı quneşli yaz telaşında, aqşamdan Sudaqtaki Ceneviz qalesiniñ vıranelerini ziyaret etip, saba turist, onı Yaltadaki saraylarğa ya da Çatır-Dağ qobalarıña alıp ketecek avtobus salonına, issiden aruvlanğan bedenini taşlayğanda, çoqusı insannıñ aqlına ayat tempini yavaşlatmaq ve raatsızlıqnı tapmaq kelmey. Coşqun kurortlı Qırımda o barmı? Ebet, bar. O pek yaqında, onıñ yanından Kefege ketecek maşinalar ğarpqa çaba, o asılında kündelik bir şey, kibi büs-bütün yollar boyunda yerleşken qasabalar Qırımda ve umumiy cenübiy Ukrainada. Lâkin tam mında - asırlar ve etraftaki orman ağaçları içinde yıprap ketken qadimiy memleketniñ yüregi.
Bu – Eski Qırım. Ya o eski Tavridağa öz adını berdimi, ya da, aksine, bu ad sebebinden yarımada özüne bugünki keyfiyetini belgiledimi – artıq müim degil, evel o sadece – Qırım dep adlanğan edi. Evel, soñki Orta asırlar tarafından red etilgen soñ, o az qaldı kene yarımadanıñ paytahtı olacaq edi. Rusiye imperiyası endi zapt etilgen tavriya topraqlarınıñ baş şeeri qayda olacaq, atta adı ne olacaq: Simferopol, Levkopol? Eski Qırım Levkopol olaraq çoq qalmadı, güzel yapma yunan adı mında tamır atamadı, ondan da gayrı vilâyet statusı da tamır atamadı. O zamandan berli ve şimdige qadar o çette qalğan Eski Qırımdır, atta rayon merkezi bile degil.
Solhat – o, etraftaki ormanlı dağlarda ayat büs-bütün ayrıca sızlağan vaqıtta, böyle adlandırıldı ve bu Deñiz boyu Ermenistan edi. O Qırımnıñ ticariy ve liman şeerlerinde ermeni mütehassısları, taşçılar, daa bugünki künü zenaatı buğalterler ya da iqtisatçılar olğanlar öyle pek talap etilgen ve közge körüngen ediler ki, Ceneviz para kâğıtlarında kerçekten közge çarpan ermeni şivesi bar edi. Amma asıl şu Ermenistan ise, ormanlarda ufakçıq qasabaçıqlarda yaşay, ufaq qırım özenleri başlanğan çoqraqlardan ve bulardan uzaq olmayıp.
Bu şeerlerniñ normal ölçüleri – beş yüzge beş yüz adım, etrafta, ihtimal, ufakçıq tarlalar, bağlar, bostanlar. Cenübiy şarq Qırımnıñ ormanlarında ve atta şosse boyunda, nadiren qadimiy taş divarlarnıñ qalıntılarını körmek mümkün – olar, şu qasabaçıqlarnı bağlağan, deñizge çıqarğan, lâkin ekseriyetnen ormanlardan alıp barğan yollarnıñ qalıntılarıdır. Monastırlar ve ibadethaneler – şu ya da bu derece viranelik alda, bazıları, ulu Surb-Haç kibi, şimdide bile çalışa, bazısını ise olarğa kelgenler bile bilmey...
Mında, tınçlıqnı qıymet kesken insanlar yaşağan ve bugün de yaşay. Olarnıñ arasında, şan-şüret qazanğanlar da bar edi, mında ise bedeniy ve ruhiy, bazıda da ebediy raatlıqnı tapqanlar. Parlaq ayatlı insanlar özüne bu ormanlı memleketniñ tınçlığını, ihtimal, icadiy ruhlarınıñ yüksek asasiyeti sebebinden seçtiler. Tışqı körünişine köre sanki bu adiy bir qasabaçıq, atta sanki... biraz qırımlı degil kibi. Lâkin bu da Qırım. Eski Qırım...
