Qırım Ülke ükümetiniñ baş naziri Suleyman Sulkeviç
Suleyman Sulkeviçniñ reberligindeki birinci Qırım Ülke ükümeti.
Tatyana Bıkova, tarih ilimleri namzeti, Ukraina Milliy İlimler Akademiyası Ukraina tarihi İnstitutınıñ ilmiy hadimi. «Qırımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, № 24 sanı
2018 senesi iyünniñ 5-inde Suleyman Sulkeviçniñ reberligindeki birinci Qırım Ülke ükümeti teşkil etilgeninden 100 yıl toldı. Bu tarihçı erbabnıñ şahsiyeti o qadar müimdir ki, aqqında ayrıca aytmağa deger. Suleyman (Matvey) Sulkeviç 1865 senesi iyülniñ 20-sinde Vilna (Vilnüs) gubernatorlığınıñ Lida qazasındaki Kemeyshi köyünde (şimdiki Litvaniya toprağı) anadan doğdı. O, litvalı tatarlardan belli bir aileden çıqqan edi. Arbiy babasınıñ oğlu olaraq, o, kiçikliginden özü içün aynı taqdirni saylap aldı.
1883 senesi Sulkeviç Voronej kadet korpusını, 1886 senesi – Mihaylovsk topçu (artilleriya) oquv yurtunı, 1894 senesi – Baş ştabnıñ Nikolayev akademiyasını bitirdi. 1883 senesinden başlap orduda hızmet etti. 1900-1901 senelerindeki Çin seferiniñ, Rus-yapon cenkiniñ ve Birinci cian cenkiniñ iştirakçisi. 1915 senesinden o, endi general-leytenant edi. 1916 senesinden 1918 senesiniñ başlarına qadar rusiye ordusında Birinci musulman atlı korpusınıñ komandanı vazifesini becerdi.
Qırım alman ordusı tarafından zapt etilgen soñ, general R. Koş 1918 senesi iyünniñ 5-inde Sulkeviçni baş nazir tayin etip, oña ülke ükümetini teşkil etmege emir etti. İyün ayınıñ birinci yarısında Sulkeviç faal surette öz kabinetini şekillendirdi ve iyünniñ 21-inde Qırım Ülke ükümetiniñ terkibi gazetalarda derc etildi. Sulkeviç özü onda baş nazir, tışqı işler nazirligi idarecisi, içki, arbiy ve deñiz işleri naziri vazifelerini eda etken.
Suleyman Sulkeviç
Sulkeviçten ğayrı, ükümet terkibine üç milletniñ vekilleri kirdi: tatarlar, almanlar ve ruslar. Lâkin siyasiy baqışlarına köre olar eki lagerge bölüngen ediler. Ülke ükümeti terkibine kirgen şahıslarnıñ zıt siyasiy baqışlarına köre, onıñ ömrüniñ uzunlığı aqqında pessimistik hülâsa çıqarmamaq mümkün degil edi. Ülke ükümetinde Qırımnıñ kelecegini farqlı körgen eki taqım bar edi.
Birinci taqım S. Sulkeviç, C. Seydamet, A. Ahmatoviç ve olarnıñ sözde «alman gruppası» tarafdarları ile temsil etilip, kelecekte Qırımnı Rusiyeden mustaqil qırımtatar devleti olaraq köre ediler. Ekinci taqım diger nazirlerni (V. Tatişçev, S. Gorçakov, V. Nalbandov ve başqaları) birleştire edi. Olar Qırımnıñ mustaqilligine vaqtınca bir adise olaraq baqıp, bolşeviklerni quvğan soñ birleşken Rusiyeniñ tiklenmesine ümüt ete ediler. Böyle zıtlıqlar soñundan bölünüvge ketirmeyip olamaz edi.
S. Sulkeviç ilân etken birinci buyruqta böyle aytıla edi: «Alman komandanlığınıñ ruhseti ile memleketni parlamentke qadar yetkizmek maqsadınen Qırımnı idare etüvni ve ükümetni teşkil etüvni öz boynuma alam. Birinci vazifem olaraq bütün ükümet ve cemaat müessiseleriniñ normal faaliyetini tiklemektir...» Yañı ükümetniñ çalışması kerek olğan esas printsipler aqqında aytqanda, S. Sulkeviç qayd etti: «Men işke keniş cemaat elementlerini celp etmege niyetlenem. Menim yolbaşçılığım altında teşkil etilgen merkeziy akimiyet, milletlerara sürtüşüvlerni yoq etüv ve sınıfiy zıddiyetlerni yımşatuv içün bütün küçüni sarp etecektir; memuriy sahasında akimiyetniñ keniş detsentralizatsiyası keçirilecek, tışqı siyaset sahasında biz qattı bitaraflıqnı saqlaycaqmız».
Sulkeviç tayin etilgeninden soñ, o, deral qırımtatar Qurultayı yolbaşçılarına muracaat etip, baş nazirge tatar işlerini al etmege yardım etecek şahsiy stat-kâtibi vazifesine namzet bermelerini rica etti. Bu kâtip sadece Qurultay delegatı degil de, onıñ yolbaşçıları ile de sıqı alâqada olmalı edi. Sulkeviç şunı qayd ete edi: «Sadece böyle şartlarda men ana halqımnıñ arzuları, ihtiyaçları ve keyfleri aqqında daima doğru malümatqa saip ola bilirim ve ülkeni idare etkende onıñ eñ müim menfaatlarını coyıp yibermem».
Birinci Qırım Ülke ükümetiniñ bayrağı
Qırım Ülke ükümetiniñ başına kelgen soñ, Suleyman Sulkeviç deral özü eñ yahşı dep sayğan tertipni yaratuv boyunca faal işke kirişti. O. Fedüşinniñ közetüvlerine köre, Sulkeviç «onıñ içün kerekli areketler programması azırlanğanğa qadar bu işğal etilgen topraqnı idare etmege eñ uyğun kelgen bir şahs edi. Lâkin alman komandanlığı eñ müim siyasiy vaqianı – Sulkeviçniñ öz istegi ve her yerde ve her şeyde Qırım menfaatlarını özü añlağanı kibi qorçalav niyetini köz ögüne almadı (yaki añlamadı)».
1917-1918 seneleri — qırımtatar areketiniñ eñ yüksek inkişaf devridir. Özü milletçe litvalı tatar olğan S. Sulkeviç munı añlamay olamaz edi. Milliy istekleriniñ yaqınlığı yañı baş nazirniñ aynı vaqıtta eki neticege nail olmaq istegine ketirdi: öz Qırım devletini qurmağa ciddiy niyetlengen qırımtatarlarnıñ menfaatlarını nezere aluv, em de alman komandanlığı ve diger millet ve fırqa vekilleri ile birleşip yarımadada o qadar farqlı siyasiy küçlerniñ vekillerini qanaatlendirecek bir nizam quruv. Elbette, Qırım Ülke ükümeti terkibinde eki siyasiy taqımnıñ bar olması şartlarında bu vazifeni becermek mümkün degil edi.
Qırım Ülke ükümeti bar olğan bütün vaqıt devamında nazirler arasında büyük davalar olıp keçti, lâkin sentâbrniñ 11-inde ükümet krizisi patladı, bunıñ neticesinde bütün kadet-nazirleri istifağa çıqtı.
Alman ordusı ketkeninden soñ, S. Sulkeviç ükümeti desteksiz, destekleme tapmağan yarımada ealisi ve yaqınlaşqan şuralar ordusı ile yüz-yüze qaldı. Sulkeviç ükümetinde zıt baqışlar peyda ola edi. Oktâbr ayında Aqmescit şeer şurası ükümetni istifağa yollamaq qararına keldi. Bir qaç vaqıttan soñ, yarımadanıñ diger şeer dumaları da boyle talaplarnı ileri sürdi. Noyabrniñ 14-inde Sulkeviç ükümeti istifağa ketkenini ilân etti.
S. Sulkeviçniñ kabineti tüşkeninden soñ, o 1918 senesi dekabr ayında Azerbaycanğa köçti ve mında silâlı quvvetleriniñ Baş ştabınıñ reisi etip tayinlendi. 1919 senesi iyül ayında Azerbaycan ve Gürcistan arasında imzalanğan barışıq añlaşmasınıñ teşebbüskârı aynen o oldı.
1920 senesi mayıs ayında bolşevikler Azerbaycannı basıp alğanda, o, Bakuda apiske alınıp, yerli türmege qapatıldı. İyülniñ 15-inde Suleyman Sulkeviç bolşevikler tarafından atıp öldürildi. Memed Amin Resulzade şöyle añdı: Sulkeviçni kameradan atıp öldürmek içün çıqarğanlarında, «o bizden ögge keçip, yavaş, amma emin sesnen iç bir vaqıt unutmacaq sözlerini ayttı: "Men musulman ordusınıñ askeri olaraq ölgenime bahtlım. Sağlıqnen qalıñız!"»…