Sırlı Taş Carğan
Az belli olğan Qırım dağı Taş Carğannıñ tarihı.
Yeva Hvılya. «Qırım svıtlıtsâsı» gazetası, 2018 senesi, 6-ncı sanı
Evde canım sıqılğanınnan, Aqmescit çetelinde ufaq bir seyaatqa çıqmağa qarar berdim. Az belli olğan Taş Carğan dağına ketecegimni belgilettim.¶
Yolum menim yaşağanım Fontanlar mikro rayonından başlandı. Mayısnıñ soñu yıllı küneşli avalu künlerinen quvandıra edi — yaz vaqtındakidai sıcaq degil, amma erte baardekidai suvuq da degil. Şay etip, közge çarpmayğan hususiy sektorından keçip, 78-nci avtobus turağı yanındaki tozluca trassada bulundım. Neden eken, maşinalar yürgen yolnıñ yanında özümni er vaqıt raatsız is etem, onıñ içün mümkün qadar tezce dülber gölge, balıq tutmağa sevgenlerniñ begenüvli yerine aşağa tüştim. Onıñ oñ tarafı tüşükli çal qaya keseklerinen toldurılğan edi, olarda sıq-sıq yılanlar gizlene, aytmaq kerek ki, mında olar çoqtır. Sol tarafı ise şıralı otlarnen qaplanğan edi, şunıñ içün mında yerli çobanlar ayvan küteler.
Göldeki suv zümrüt-yeşil, amma yalı boyunda kireçtaş çoqusından bulanıq beyaz bolıp körüne edi. Asfaltlanğan bögütten keçken soñ, göl üstündeki ekinci tarafına çıqtım. Ögümde ucu-bucağı yoq bir tüzlük açıldı, uzaqta Aqyar trassasından keçken maşinalarnıñ guvultısı eşidile edi. Basılğan çıqırnen biraz ketmek kerek, ondan soñ sol tarafta ufaq bir ormancıq köründi. Yüksek, er vaqıt yeşil terekler ağır pudaqlarını yol üstüne asqan, olarnıñ artında etekleri çam ormanınen qaplanğan Suvuq Yılğanı körip olasıñ. Topraq yolnen ketmege devam etip, yol ayırımına barasıñ: tar çıqır ince yılan kibi ufaq bir koruğa kete edi, lâkin men keniş yolnen ketmege qarar berdim, onı telükesiz olğanını tüşünip.
Yarım saat aşıqmayıp yürgen soñ, temiz avadan, çeçek açqan mayıs ösümlikleriniñ qoqusından zevq alıp, soñkı tuvrı yolğa - firüze ormanlarnen qaplanğan dağ tizbegine acayip, ayretke qaldırğan manzarası olğan cenübiy bayırnıñ çetine çıqtım, ava açıq edi ve yahşı körüniş açıldı. Soñra yımşaq yeşil kilimnen qaplanğan tüzlük kete edi. Yol boyu qızçıq terekçikleri, sarı quş közü çeçekleri, ve bazı vaqıtları acayip dülber qırım piyonları körüne edi.
Niayet men maqsadıma — Taş Carğan añarına yettim. Bu ad qırımtatarca «yarılğan taş» manasına kele. Bu yer Qırımnıñ benzersiz tabiatınıñ añlatılmaz manzarası ile meni ayretke qaldırdı. Onıñ sıması tik, yel asırğan qayalardan ibaret olıp, oña unikal, iç bir şeyge oşamağan şekil bere edi. Oñ tarafta qoyu, keçilmez orman başlana edi. Daha soñra aqiqiy zengin ve meraqlı tarihı olğan Taş Carğan añarı aqqında malümat qıdırdım: mında qadimiy iskit ve tavrlarnıñ meskenleri yerleşken eken, ve arheologik qazuvlar esnasında defin etilgen yerleri ile qadimiy tavr mezarlıqları tapılğan.
Eñ emiyetli ve belli olğan abide olaraq aq-uquq ile tabiatnıñ acayip eseri sayılması mümkün - Teşikli Qoba dep adlandırılğan qoba üstündeki keniş delik. Onı körip, şaşmamamaq ve bunıñ insan qolunıñ eseri olmağanına inanmamamaq qıyındır. Onınen ayrıca efsane bağlı, o, tavrlarnıñ qurban çalmaq içün bu delikni (çuqurnı) nasıl qullanğanlarını añlata.
Bu yerniñ belli olmamasını iç bir şeynen añlatmaq mümkün degil, çünki mındaki acayip tabiat toqunılmaz qaldı. Men dülberlikten tolu zevq aldım, lâkin daa soñra riziko etip şu keçilmez orman üstünden Qobazı köyüne tüşmege qarar berdim. Öyle de olsa, çıqır tapıldı, gerçi, başlanğıçta egilip ketmek kerek oldı, çünki egrilgen putaqlar közlerge kire, urbadan tuta ve ormandaki yürüşimni kederlemege tırışa ediler. Çoq keçmeyip addımlamaq daa qolaylaştı, ve soñunda men sürülgen tarlalara alıp barğan keniş yolda bulundım.
Olardan keçmek içün eñ azdan bir saat kerek oldı, bazı vaqıtları bu terenlikten çıqmaq imkânına ümüt bile coyula edi. Lâkin, aytılğanı kibi: "Yolnı ketken yeñer". Yorğun, amma bahtlı ve müsbet duyğularnen tolu, men Qobazı köyünde bulundım. Meni evge alıp barğan eski avtobus, bu adiy, amma baar qırım yeli, dülber manzaralar ve qadimiy keçmiş ile suvarılğan seyaatnı yekünley edi.