Qaranlıq çarlıqta yarıq tezligi
Qırım ve Albert Eynşteynnıñ nisbiylik nazariyesi.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtslytsası» gazetası, 2018 s., № 33
«Meniñ nisbiylik nazariyem muvafaqiyetnen isbatlansa, Almaniya meni alman, Frenkistan ise dünya vatandaşı olaraq ilân eter. Eger bu nazariye yañlış çıqsa, Frenkistan meni alman dep bildirir, Almaniya ise menim yeudiy olğanumnı ilân eter».
Albert Eynşteyn
Qırım nisbiylik nazariyesini isbatlavda esas rolni oynamaq kerek edi, lâkin Albert Eynşteynnıñ nazariy neticelerini astronomik vastalarmen teşkerüv ıntıluvı kütülmegen yerden epik ikâyeden lâtifelik bir alğa çevirildi.
Albert Eynşteyn
Daa yüz yıl evelsi ilmiy müitte efir nazariyesini (Kâinat boşluğunu toldurğan belli bir körünmez madde) ciddiy olaraq baqıp çıqqan ediler. Az belli olğan bir kerçek ki, Mendeleyev öz elementler devriy cedvelinde hidrogenden evelki «sıfırıncı» yerni İsaak Nyutonnıñ şerefine nyutoniy adlandırdığı elementke ayırğan edi. «Efir» ıstılasını Dekart kirsetti, ve Nyuton yarıq ve diger elektromagnit dalğalarınıñ efirdeki tebrenüvler olğanını tüşündire edi; efir nazariyesi elektromagnit adiselerini ve gravitatsiyanı añlata edi, amma sualler qala edi, ve XX asırnıñ başında olar pek çoq toplaştı.
Bir qaç fizika nazariyelerinen añlatılamağan kerçeklerni, tecribe ve eksperiment neticelerini birleştirip, yaş Albert Eynşteyn kütülmegen hülâsalarğa keldi. Nazariye sensatsiya oldı… lâkin sadece nazariye olıp qaldı. Onıñ ameliyatnen teşkerilmesi kerek edi, bunıñ içün, Eynşteynnıñ fikrince, Küneşniñ yanından keçken yıldızlarnıñ yarıq şavleleriniñ qıyşayuv açısını ölçemek yeterli edi. Eger nazariye doğru olsa, fezada cism massası tarafından bükülmeler ola, ve yarıq şavleleri büyük massalı kök cisminiñ yanından keçkende bu belli olacaq.
Böyle közetüvlerniñ kerçekleşmesi tek kündüz mümkündir; elbet de, kündüzki kökte yıldızlarnı közetmek sadece küneş tutuluvı vaqtında mümkündir. Zenaatdaşları tarafından yapılğan şiddetli ücüm ve öz şübeleleri sebebinden Eynşteynge közetüv neticelerini almaq kerek edi, ve eñ yaqın küneş tutuluvı 1914 senesi avgust 21 künü olmaq kerek edi. Bu kök adisesi vaqtında Ayniñ kölgesi Avropa qıtası boyunca şimalden cenüpke: Skandinaviya yarımadasından Qırımğa qadar keçmek kerek edi; tam da Qırım dağlarında tutuluvnı közetmek eñ eyi edi. Demek ki, tutuluv tolu olacaq Qırımğa ekspeditsiya teşkil etüv kerek edi.
Ervin Freydlih, Berlinden kelgen yaş astronom, Eynşteynnıñ 1911 senesinde yazğan bu tezisli işini oqup, onıñ aqlı olğanını isbatlamağa qarar berdi ve ekspeditsiyanı yolbaşlamaq içün istekle çıqtı. Eynşteyn Freydlihqa yazdı: «Nazariyeciler başqa iç bir şey yapamazlar. Bu meselede tek siz, astronomlar, kelesi senesi nazariy fizikağa baa biçilmez bir hızmet ete bilersiñiz».
Lâkin ekspeditsiyanı daa azırlamaq, maliyelev tapmaq kerek edi. Eynşteyn özü ilk isse yapmağa azır edi.¶
«Tam bu vaqıtta Plank ve diger alimler Eynşteynni Tsürihten Berlin'ge celp etmege tırışqan ediler ve oña Prussiya akademiyasında aza olmasını vade etkenler, Eynşteyn de bu vaziyetten faydalanıp Maks Plankqa Freydlihnıñ ekspeditsiyasını nazariyeni teşkerüv maqsadınen maliyelev teklifinen mektüp yazdı», — dep yaza Volter Ayzekson Albert Eynşteyn aqqında biografik kitabında. Yahşı ki, Eynşteynnıñ esabını boşatmadan para toplanıldı, — şahsiy adamlardan daa yeterli bağış keldi, eñ esası ise Krupp fondundan.
Küneş tutuluvı sızığı
İyül 19-da Freydlih eki zenaatdaşı ile Berlinden çıqtı. Qırımda olar Kordova rasathanesinden argenitinalı astronomlarnen birleşmek kerek ediler. Belli olğanı kibi, siyasetten uzaq, öz tetqiqatlarına qapılğan alimler, Almaniya ve Rusiye imperiyası arasındaki munasebetlerniñ «tutuluvını», yañi cenkke ketkenini esapqa almadılar. O ise avgust 1-de (julian, o vaqıtqı rusiye taqviminen), yañi Almaniya ve bütün medeniy dünya qullanğan grigorian taqvimine köre avgust 14-te başladı.
Rusiye arbiyleri tarafından künâsız kibi körüngen yolcularnıñ yügini teşkerilmesi rusiye arbiy qarşı istihbaratını şokqa tüşürdi: olar anda quvetli optik aletler taptılar! Almanlarnıñ nisbiylik aqideleri, yıldızlarnıñ yarıq şavleleriniñ qıyşayuvı, yarıq tezliginen araket etken poyezd ve vaqıtnıñ relyativistik yavaşlavı aqqında añlatmaları qatiy olaraq red etildi. Astronomlar casuslıqta şübhelendi ve «aydınlatılğance» aps etildiler.
Ayzeksonnıñ añılğan kitabına esaslanğan «Geniy» teleserialında almanlarnıñ avgust Qırımına kelüvi tam olaraq resimdeki kibi kösterilgen. Bu, «National Geographic» telekanalı tarafından çekilgen filmden bir kadr…
Lâkin, Qırımğa kedergisiz kelip 1914 senesi avgust 21-de küneş tutuluvını közetken amerikan astronomlar taqımı bile, yıldızımız Ayniñ kölgesinde qalğan eki daqqanıñ birisini, kaprizli Qırım avası içün adet olğan kütülmegen bulutlıq sebebinden ğayıp etti. Esir alğanan alimlerni soñra Qızıl Haç vasıtası ile Almaniyada tutulğan Rusiye vatandaşlarınen deñişmege muvafaq oldılar. Amma, kibi belli oldı, ekspeditsiyanıñ muvafaqiyetsizligi nisbiylik nazariyesini darmadağınlıqtan, Eynşteynniñ özüni ise rüsvaylıqtan qurtardı. Onıñ esaplarında yañlışlıq olğan, onı o özü tek bir yıldan soñ fark etip tüzetti.
Yıldız şavlesiniñ qıyşayuv açısı, esaplarğa köre, kerçeginden eki kere az çıqtı. Eger Qırımdaki ekspeditsiyanıñ elde etken malümatları esaplarnen farqlı çıqsa, nazariyelerniñ ve Eynşteynniñ özüniñ taqdiri, şunıñ kibi de nazariy fizikanıñ bütünley inkişafı başqa türlü olurdı. İleriçi materialistik ilim bu ikâyede ratsional tüşüncenen añlatılamağan kerçek bir mistik tesadüflernen sıqı şekilde örüldi: 1914 senesi avgust 21-de Ayniñ kölgesi Yerniñ yüzünden süzülip keçken sızıq, qara bir markernen Birinci cian cenkiniñ kelecek uruş cephelerini belgilegen edi. Açıq menbalardan foto.