Qırımda turizm: aqiqatta bayram barmı?
Tavriya turizminiñ tarihı meraqlı ve qadimiydir. XIX asırda dünyanıñ Qırımnen tanışlığı, Qırımğa işnen degil de, öz merağı ve zevqi içün seyaat etken musafirleri arqalı başlağan edi.
Maksım Dubovyaz. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2016 s., 41-inci çıqış
27 sentâbr Dünya turizm küni, kurort Qırım içün daima manalı bir bayram edi. Bu, ziraatçılar içün bereket bayramı kibi bir şey. Turistik saanıñ erbapları - turoperatorlar ve ekskursiya teşkilâtçıları niayet öz-özüne baqmaq içün korporativlerge toplaşa ediler, çünki yazın buna vaqıt yoq edi. Yahşı yıl olsa bu daa mevsimniñ soñu degil edi, yahşı yılda tüşüncege köre daa bütüley oktâbr ayı boyunca dağlıq Qırım yollarında ekskursiya taqımlarınen avtobuslar keze, Qırım musafirleri barhat mevsiminden, ziyaret obyektlerindeki nevbetsizlikten ve abalıqlar olmağanından, yazdaki döliliklerine nisbeten ucuza fiyatlardan lezzetlana ediler ve ilâhre.
Tavriya turizminiñ tarihı meraqlı ve qadimiydir. XIX asırda dünyanıñ Qırımnen tanışlığı, Qırımğa işnen degil de, öz merağı ve zevqi içün seyaat etken musafirleri arqalı başlağan edi. Mında eñ evelâ şiiriyet tsehınıñ vekillerini añmaq mümkün: Kapnistler, Griboyedov, Puşkin, Mitskeviç, «qırım qadısı» Sumarokov ve çoq başqaları. Meselâ, Muravyov-Apostolnıñ qaydlarınen tanışqanda bilemiz ki, uca olmağan Qırım dağları 200 yıl evel seyaatçı içün Qafqaz dağlarına köre çoq daa qıyın olğan - qırım dağ yolsızlıqları sebebinden...
Hatta, aynı şu asırnıñ ekinci yarısınıñ başındaki Qırım vaziyetini de zikr etmemek künadır. Bu eksik-artıq halqara turizmniñ ilk adımlarıdır! «Qırım» Şarq cenki esnasında darmadağın etilgen İmperiya mecburiy olaraq Qara deñiz flotunı lâğu etti. Aqyar (Sevastopol) ticariy liman olaraq inkişaf etip başladı. Em de Aqyar, Balıqlava, Alma öz arbiy tarihlarınıñ saifelerine Qırım şeerleriniñ ve vadiyleriniñ adlarını yazğan devletlerden kelgen turistler içün pek belli olğan ziyaret yerlerine çevirildi. Çoqusı bular inglizler edi - kibi bizim yaqın künlerde qırım inturistiniñ çoqusını tehminen lâhlar ve almanlar teşkil etkeni kibi.
Daa soñra Qırımnen bağlı umumimperiya ve em de ukrain edebiyatı ve sanat erbaplarınıñ bütin sırasını añmaymız, olar onsuz da umumbelli kişilerdir. Bu şahsiyetlerge aittir.
Kütleviy seviyede ise aynı şu asırnıñ soñundan başlap Qırım-Qafqaz dağ klubı areket ete edi, onıñ tarmaq ağılı turistik-ekskursion hızmetler bazarını monopolleştirmediyse de, onı semereli sürette kontrol ete edi. Onıñ quruluvından yüz yıllığı munasebetinen onı kene tiklemege tırıştılar, çünki onıñ markası celp etici. Lâkin vaqıt ketti, endi pek çoq yañı yaratılğan hususiy tur-şirketler çalışa, bu stihia raat ve cür'etli areket ete edi. Tek 60-ıncı yıllardan tamır atqan kâsipler birligi, aslında ise devlet qırım "ekskursbüroları" şebekesi vaktında aktsionerleştirilgen olıp, bu fırtınalı aqımda turaqlılıqnı muafaza ete edi.
Daa cenkleraarası devirden Qırımda ekskursiya işleri pek emiyetli missiyanı - çarlar ve serdarlarnıñ sabıq saraylarında yerleştirilgen sovet işçi ve arbiy kurortçılar kontingentiniñ quvetli tebliğat ve agitatsiya apparatı vazifesini eda ete edi. Aynı böyle bir funktsiyanı eda etmek daa soñra de añılğan cenkten soñki resmiy turistik-ekskursion müesseselerge de avle etilgen edi. Bu strukturalarnıñ qalıntıları Qırımda alâ daa saqlanmaqta, ve ğaliba, bugünki Qırımda daa esas ekskursiya işlerini aynı olar alıp baralar.
Meraqlı, "serbest", 90-ıncı senelerde bu sahada ösken ve bir vaqıtlar devlet turist büroları şebekesi ile doğrudan-doğru bağlı olmağan hususiy ekskursiya taqımları özüni qalay is eteler, — şimdilik belli degil. 2014 senesiniñ suvuq baarinden soñ Qırım ayatınıñ pütünley tıldırılğan ve maqsatlı sürette teşkil etilgen ideologizatsiyası olarga operativ feza qaldırdımı, eken. Daa tapamız, soñki eki yılnıñ malümat saasında kene same o "ekskursbürolar", olarnı ciddiy olğan endi sabıq sovet tebliğatçıları ve agitatorları idare eteler.
Ve eñ müimi, qırım erkin turist biznesiniñ faaliyeti aynen kime yönelgen - ukrain ve rus ziyalıları - tam da şu kontingent azaldı. Rusiye imtiyazlı bütcet "turisti" ile toldurılğan Qırım şifahâneleri (sanatoriyleri), tüşünmek kerek ki, bu meselede de bir çaresine baqalar, çünki onca iddialı olmağan eglence obyektleri yeteli: delfinariyler, akvaparklar... Ğaliba, manastırlar da populâr... Lâkin bu aqqında kerçekten kim bile ki...