Veli İbraimovnıñ taqdiri
Qırım MSSR Merkeziy icra komitetiniñ reisi Veli İbraimovnıñ atılıp öldürilüvi.
Tetâna Bıkova, tarih ilimleri namzeti, Ukraina MAA Ukraina tarihı İnstitutınıñ ilmiy hadimi. «Qrımska svıtlitsâ» gazetası, 2018 s., 19-ıncı sanı
2018 senesi, iç bir mübalâğasız bütün Qırım tarihı içün müim olğan vaqianıñ 90 yıllığı toldı. 1928 s. mayısnıñ 9-ında Qırım MSSR Merkeziy icra komitetiniñ reisi Veli İbraimov atılıp öldürildi. Bu vaqia yarımadanıñ kelescek tarihındaki aman-aman er şeyni deñiştirgen katalizator oldı. Veli İbraimovnıñ şahsiyeti özüne çoq diqqat çeke, çünki o ayrıqsa bir şahıs edi. Veli İbraimov 1888 s. zengin olmağan köy ailesinde doğdı.
Bunıñ içün o muntazam tasil alıp olamadı: 12 yaşında Veli oquvnı taşlap, yükleyici, matbaa işçisi olıp çalışmağa ketti. «Vetan hadimi» ve «Terciman» gazetalarında çalışqanda, Veli İbraimov qırımtatar ziyalılarnıñ ulu vekillerinen – İ. Gasprinskiy, A. Mediyev, N. Çelebicihan, A.-S. Ayvazov, A. Özenbaşlı, C. Seydamet ile tanıştı. Bu tanışlıqlar sayesinde İbraimov cemaat işlerine keldi. Başta o, «Aqmescit» medeniy-maarifat cemiyetiniñ faali edi, 1916 s. ise qırımtatar işçi ittifaqınıñ reisi olaraq saylandı.
1917 s. fevral vaqiaları cemaatnıñ bütün qatlamlarını sarsıttı ve qırımtatarlarnı öz aqqları içün küreşke ilhamlandırdı. Qırımtatar milliy azatlıq areketiniñ eñ ateşli iştirakçilerinden biri Veli İbraimov oldı. Mart ayında o Bütinqırım musulman komitetiniñ delegatı, şu senesi noyabrde ise Birinci Qurultaynıñ azası olaraq saylandı.
Lâkin sol taraflı baqışlarda bulunıp, Veli İbraimov 1918 s. küzünde Qurultay erkânından çıqtı ve bolşeviklernen yaqınlaşıp, şu senesi RKP(b) saflarına kirdi. Lâkin vatandaşlar cenki vaqtında Veli İbraimov Qurultaydaki evelki arqadaşlarınen bağlarını üzmedi.
1920 s. noyabrde Qırım bolşevikler tarafından işğal etilgen soñ Veli İbraimov Qırıminqilâpkom reisiniñ muavini oldı. 1921 s. yazında o banditiyalnen küreş boyunca Mahsus fevqulâde "üçlük" reisi etip tayin etildi. Bu vazifede bulunıp, Veli İbraimov Qırıminqilâpkom tarafından keçirilgen savatsız siyaset sebebinden yarımada boyunca tarqalğan "beyaz-yeşil" areketini bastırmaq içün çoq küç sarf etti. Çünki bu fevqulâde akimiyet organı yerli şaraitni inkiâr etip, bütün problemlerini tek qattı qararlar, atuylar ve musadereler (konfiskatsiyalar) yolunen çezmege tırışa edi.
Amma problemlerni böyle «çezüv» narazılıqnıñ artmasına ketirdi. Tezden bütün yarımada boyunca köylü isyanları dalğası kezip çıqtı. Olar eñ ziyade Aqyar, Yalta, Balıqlava, Aluşta, Bağçasaray ve Aqmescit rayonlarında faal edi.
İsyanlarnen küreşte arbiy usullar akimiyetke kerekli neticeler ketirmey edi, ve şunıñ içün vaziyetni tüzetmek maqsadınen Moskvadan kelgen Selâhiyetli komissiyanıñ azaları umumiy afv ilân etmege qarar berdiler. Veli İbraimov aman Qırım köylerini kezip, olarnıñ ekseriyetini qırımtatarlar teşkil etken sakinlerine yañı qanunlarnı añlatıp başladı. Olarnen bir tilde qonuşqan Veli İbraimov köylilernen qolayca ortaq til tapıp bildi. Tezden bu, «beyaz-yeşil» areketiniñ yavaş-yavaş sönmesine ketirdi. Bundan ğayrı, Veli İbraimov 1921 s. noyabrde Qırım toprağında Qırım MSSR ilân etilmesine nail olmaq içün RKP(b) Qırım vilâyet komiteti ve Qırıminqilâpkom reberligine tesir etmek içün çoq ğayret etti.
Veli İbraimov — http://kartamirakrym.blogspot.com
1921-1923 ss. Qırımda facialı açlıq hüküm sürdi. Buña em tabiy, em de suniy faktorlar tesir etti. 1917-1920 ss. inqilâp ve vatandaşlar cenkiniñ fırtınalı vaqialarından soñran viran qalğan ve taqattan tüsken Qırım yarımadası, arbiy kommunizm devrine has olğan hocalıq usullarını aman ayatqa keçirip başlağan bolşeviklerniñ eline tüşti.
Qırımda köy hocalığında şuralar akimiyetiniñ ilk adımı bütün topraqlarnı millileştirüv oldı. 1920 s. noyabriden soñra 1 134 mülk millileştirildi, olarnıñ esasında 1 mln desâtina toprağı olğan biñden ziyade sovhoz teşkil etildi. Bu, kiracılarnıñ büyük qısmını topraqsız qaldırdı, çünki o vaqıt Qırımda köylilerniñ aman-aman 40%-i topraqsız edi.
Şunıñnen birge prodrazvörstka (erzaq cıyımı) da kirsetile edi. 1920 s. küzünde başlanıp, o Qırımda al-aqıyqatta 1921 s. iyünine qadar devam etti. Mında evel olıp keçken prodrazvörstkalardan farqlı olaraq, şimdi o, istisnasız bütün köy hocalığı mahsulatlarını qaplay edi. Qırım köylerine yollanğan ceza taqımlarınıñ vazifesi: eñ az 9 mln put ögmek cıymaq (al-aqıyqatta 1921 s. cıyım tek 2 mln put olğanda).
O vaqıt Qırım MSSR işçi-köylü inspektsiyası halq komissarı olğan Veli İbraimov, açlıq tarqalıp başlağanda defalarca Moskva akimiyetine muracaat etip, yarımadanıñ köylerinde tarqalğan prodrazvörstkanı toqtatmaqnı ve Qırım cumhuriyetini aç memleket olaraq tanımağını rica etti. Lâkin abes — Qırımdan tışqa aşlıq çıqaruv tek artıp tura edi. Bu, fena neticelerge ketirdi: tedqiqatçılarnıñ esaplarına köre, Qırımda açlıqtan yarımadanıñ eñ az 100 biñ sakini öldi, olardan 80 biñge yaqını qırımtatarlar edi.
Merkeziy akimiyetniñ qırımtatarlarnıñ menfaatlarını inkiâr etüvi tezden Qırım MSSR ükümeti saflarında keniş kölemli çatışmanıñ peyda olmasına ketirdi. 1923 s. dekabr 15-inde bir taqım yerli tatar hadimleri Moskvağa kollektiv mektüpnen muracaat etip, Qırım cumhuriyetinde yolbaşçı vazifelerge «yerli tatar hadimlerinden kimseni tayin etüvni» talap ettiler. 1923 s. soñuna doğru Qırım MSSR ükümetindeki çatışma büyük bir kölem alğanı içün, Moskvada qırım hadimleriniñ talaplarını qanaatlendirmek qararı alındı. 1924 s. şuralar ükümetindeki eki esas vazifege de «tamır» millet vekilleri keldi. Qırım MİK reisi Veli İbraimov, Halq Komissarları Şurasınıñ (HKS) reisi ise Osman Deren-Ayırlı oldı.
Lâkin cumhuriyette kerçek akimiyetke saip olğan Qırım vilâyet fırqa teşkilâtı kâtibi ve DPU yolbaşçısı kibi esas vazifelerde tatarlar degil edi.
Veli İbraimov paradda, 1923 senesi — http://goloskrimanew.ru
20-nci yıllar devamında şuralar ükümeti tarafından Qırım cumhuriyetiniñ toprağında tamırlaştıruv siyaseti alıp barıldı: bu vaqıtta yolbaşçı vazifelerge esasen tamır millet vekilleri iriy edi. Qırımda tamırlaştıruv siyaseti tatarlaw (tatarizatsiya) şeklini aldı. Amma idare aparatını tatarlaw siyaseti büyük ölçüde deklarativ hususiyet taşıy edi. RKP(b) Qırım vilâyet komiteti tarafından idare aparatını 50%-ke qadar tamırlaştıruv maqsadı iç bir vaqıt yerine ketirilmedi. Lâkin 1924–1928 ss. arasındaki devirni qırımtatarlarnıñ ilmiy ve medeniy ömüriniñ inkişafı içün «altın devir» olaraq saymaq mümkün.
V. İbraimov ve O. Deren-Ayırlı Qırım MİK ve Qırım HKS başına kelgen soñ, qırımtatarlarnıñ mövqeleri ve olarnıñ Qırım cumhuriyetinde keçirilgen siyasetke tesiri çoq arttı. Endi olar öz halqınıñ menfaatlarını qorçalavğa qaratılğan tedbirlerni daa qararlı şekilde ayatqa keçirmege imkân taptılar.
Yañı Qırım akimiyeti teşebbüs etken ilk iş toprak siyaseti oldı. V. İbraimov, O. Deren-Ayırlı, olarnıñ çoqsanlı tarafdarları (şu cümleden aşağı sovet aparatında) toprak meseleleri baqılğanda qırımtatarlar içün imtiyaz ve üstünliklerni faal talap etip başladılar. Buña yarımada sakinlerini yaşamaq ve çalışmaq içün daa qolaylı topraqlarğa yerleştirmege qaratılğan köçürüv ve yerleştirüv siyaseti yardım etmek kerek edi. Eali aqlı-şuurlı olaraq yerleştirilüvi, Qırım köy hocalığınıñ inkişafı içün eñ müim vasıtalardan biri dep esaplana edi. Lâkin bazı al-şaraitler Qırım yolbaşçılarınıñ planlarını bozdu, ve olarnı tolusınen yerine ketirmege bermedi.
Eñ tesirli kedergi Moskva merkezi tarafından alıp barılğan yeudiylerni Qırımğa köçürüv kampaniyası oldı. Bu, yarımadada çoq yeudiy köylerini qurmaqqa qaratılğan edi, olar kelescekte Yeudiy cumhuriyetine çevrilmek kerek edi. Qırım leyhası halqara ehmiyetke de saip edi. Onı tışqı işler halq komissarı G. Çiçerin qoltuta ve teşviq ete edi. O bunda Büyük Britaniyağa qarşı turmaq ve onı yeudiylerniñ yekâne qorçalayıcısı ve apisi degen abıraydan marum etüv imkânını köre edi. Şunıñ içün de Moskva merkezi Qırım reberligine yeudiylerniñ yarımadağa köçürilüvi meselesini baqmaqnı «tevsiye etti».
Moskva merkeziniñ bu planları Qırım reberleri içün beklemsiz oldı. Lâkin başta olar köçmen-yeudiylerni qabul etmege razı oldılar. Meselâ, 1924 s. mayısta Qırım MSSR Topraq halq komissarı Umer İbraimov (Veli İbraimovnıñ ağası) tarafından, Qırım MİK reisi Veli İbraimov ve Qırım HKS reisi O. Deren-Ayırlınıñ teşebbüsinen yazılğan ariza Moskvağa yollandı. Bu vesiqada Qırımda köçmen-yeudiylerni qabul etmek içün 50 biñ desâtina ayırmaq mümkünligi aqqında aytıla edi.
Bunen beraber ükümet şu esaptan çıqa edi: er bir ailege 10 desâtina berilgende, Qırım cumhuriyeti 5 biñ yeudiy ailesini qabul etip ola edi. Amma, Moskva teşebbüsini qoltutıp, Qırım reberleri qayd ettiler ki, yeudiylerniñ Qırımğa köçüvi tek topraqsız qırımtatar köylileri topraqnen teminlengen soñ mümkündir.
Lâkin merkeziy yolbaşçılıq al-aqıyqatta topraqsız qırımtatar köylüleriniñ menfaatlarınen esaplaşmağa iç de kerek tapmadı. Ve şunıñ içün, 1924 s. ekinci yarımından başlap, Qırım ükümetine yeudiylerniñ ihtiyacları içün daima yañı-yañı topraqlar ayırmaq emirleri kelip başladı.
Moskvanıñ böyle planları Qırım yolbaşçılığı tarafından narazılıq doğurmayıp olamaz edi. 1924 s. soñundan başlap, Veli İbraimov topraqsız tatar köylileri topraq almağance yeudiylerniñ Qırımğa köçürilüvini toqtatmaq talapları ile daima çıqış yapa edi. Amma merkeziy ükümet onıñ bütün delillerini asılsız dep saya edi. V. İbraimovnıñ köçürüvge qarşı küreşi tezden onıñnen Moskva reberleri arasında büyük bir çatışmağa ketirdi. Yeudiy kolonizatsiyası meselesinde onıñ qattılığı onıñ kelescek taqdirini qatiy olaraq çezdi.
Veli İbraimov onıñ alı ümitsiz olğanını añlay edi, ve tezden İ. Stalin onı yoq etecegini bile edi. Onıñ oğlu Timurnıñ hatırlavları saqlanıp qaldı, olarğa köre 1927 s. Qırım MİK reisi komsomol hadimi Bekir Umerovğa şöyle dedi: «Bizimnen oynadılar, Bekir. Oynadılar. Şimdi bizni öldürecekler». Ve o aq edi. Ömüriniñ soñki yılı devamında V. İbraimov öz ömürine 4 qasd tüşmesine dayandı (soñki qasdnı 1927 s. iyül 12-de İbraim Arif Çolaq yaptı).
General Ablâkim Ğafarov, V. İbraimov onıñ aytqanına köre, Stalin aşıq-aydın Qırım MİK reisine «eger balalarınıñ bundan soñ da ürmet içinde yaşamasını istese, özüni atmağa» teklif etkenini hatırlay edi. Amma İbraimov bu «teklifnen» razı olmadı. İbraimovnıñ «işinen» BKP(b) MK MKK (Merkeziy nezaret komissiyası) meşğul oldı. Onıñ teklifi ile 1928 s. yanvar 6-da adliye halq komissarı M. Yanson başlığında komissiya quruldı. Onıñ terkibine Yüksek tribunal reisi Y. Peters ve RSFSR prokurorı M. Krılenko kirdiler. Yanvar ortalarında V. İbraimov Moskvağa çağırılıp, apiske alındı ve cinayet qabaatlarında qabaatlandı. Ve tamam bu künleri BUMİK ve RSFSR HKS «Qırımda topraq islahatı aqqında» qarar qabul ettiler.
Yanvar 28-29-da Qırım MİKniñ nevbetten tış sessiyası olıp keçti, anda Qırım MİK reisi V. İbraimov bütün vazifelerden (atta saylanğan vazifelerden, ki bu qanunğa zıt edi) boşatıldı. Onıñ yerine M. Kubayev tayin etildi, Qırım MİK terkibine ise qaviy olaraq O. Bekirov ve A. Sofu kirdi. Tamam bu şahıslar tezden köylülerni köleleştirüv tedbirlerini bütün küçünen ayatqa keçirip başladılar, olarnı ki V. İbraimov yapmağa red ete edi.
BDBU Stalinige İbraimovnıñ apiske alınuvı Qırımnıñ bütün eali qatlamlarında canlanğan tefsirler peyda etkeni aqqında malümat berdi. Tatarlar arasında «ruslarnıñ tatarlarğa ücüm etip başlağanı» aqqında laflar üstünlik ala edi. Antisemit çıqışları adiseleri olğan. Oquğan tatarlar (Qırım işçi fakulteti, Tatar pedagogika tehnikumı), tatar ziyalıları, tüccarlar arasında büyük narazılıqlar közetile edi.
Qırım MİK reisi Veli İbraimov (aşağıdan ekinci sırada yedinci) — açıq menbalardan
1928 s. aprel 23-28 künleri Aqmescitte Qırım tarihında işaret olğan mahkeme esnası keçti. RSFSR Yüksek mahkemesiniñ köçmeli sessiyasında A. Solts yolbaşçılığında şuralarğa qarşı inqilâpqa qarşı faaliyette qabaatlanğan 16 adamnıñ işi baqıldı. Mahkeme vaqtında Veli İbraimovnı qızıl partizan Çolaqnı öldürmek, fükâre Seydametovnı öldürmege areket etmek ve maliye qanunsızlıqlarında qabaatladılar. Qabaatlavnı tatar burjua milletçiligi daavaları tamamlay edi. Tarihçı V. Broşevannıñ hulâsasınen razı olmaq mümkün ki, böyle qabaatlavlar o zamanki Qırım reberine ölüm ükümi çıqarılğan aqıyqiy sebepler olaraq sayılamaz.
1990 s. iyün ayında RSFSR Yüksek mahkemesi prezidiumınıñ qararınen Veli İbraimov aqlanğan edi. Bu, 1928 s. vaqialarına kene baqmağa imkân berdi. Qırım MİK reisiniñ siyasiy ve fizikiy yoq etilüvi sebepleriniñ bir qaç versiyası bar. Tedqiqatçı R. Qurtiyevniñ tasdiqlavına köre, Veli İbraimov kommunist-şovinistlerniñ qurbanı oldı, çünki o bütün küçünen yeudiy kolonistleriniñ Qırım yarımadasına köçürilmesine qarşı küreşti. Bu versiyanı P. Garçev de destekledi. Başqa bir versiyanı V. Vozgrin ögge sürdi.
Yeudiy faktorını inkiâr etmeyip, o tasdiqladı ki, repressiyalarnıñ sebebi – Qırım MİK reisiniñ yebis (NEP) siyasetini tereñleştirmesi, merkezde ise endi hususiy sektorğa ücüm başlağanı edi. Qırımlı tedqiqatçı J. Mona bu meseleni daa da konkret şekilde ifade etti: «Qırım köyündeki içtimaiy deñişmeleriniñ hususiyeti memleketke nisbeten ortaca olğan eki sıñır qutublarnıñ daa keskince ayrılması edi. Qırım köyüniñ keskin differentsiatsiyasına büyük ölçüde Qırım MSSR MİK ve HKS yolbaşçılarınıñ topraq qullanuv, kredit berüv, kooperatsiya, iş kçünü yallav ve topraqnı icarağa berüv saalarındaki siyaseti tesir ete edi».
Umumen memleketniñ yüksek reberligi Veli İbraimovğa ve onıñ etrafına «fırqanıñ baş sızığından» (generalnıy liniyadan) tayuvı «qabaatını» bermek içün bütün esaslarğa saip edi. Çünki Qırım MİK reisi Veli İbraimov Qırım HKS reisi O. Deren-Ayırlı ile birge qırımtatar ealisiniñ menfaatlarını qorçalap, daima fırqanıñ Qırım vilâyet komiteti reberliginen siyasiy meselelerde printsipli farqlar olğanını qayd ete ediler.
V. İbraimovğa qarşı yapılğan mahkeme siyasiy hususiyetke saip edi, baqıqşlı qabaatlavlarña ise şekli epizodlar, bunıñnen birge tamamen cinayetçilik yönelişindekiler esas etilip alındı. Veli İbraimovnıñ idam etilüvi Qırımda repressiyalar kenişlenmesi içün başlanğıç noqtası oldı.