Ayat özeni. Birinci qısım: Keçmişten kelgen çeşmeler
Qırım yarımadasında asırlıq suv menbası meselesiniñ çezilüvi.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtslytsâsı» gazetası, 2016 senesi, 41-inci san
Qırım — Qırımdır. Or qapını (Perekop) keçkeninen bu tasdıqlav aydın ola. Çöl, kibi, anda-mında aynı çöller — yarımadanı Büyük Ukraina ile bağlağan o şartlı sızıqnıñ, ister şimaline bar, ister cenübine bar, amma farqları deral duyasın. Başqa manzaralar, başqa tabiat, iklim… Eger çöl Ukrainası içün quraqlıq balaban fecaat bolsa, Qırım çölü içün o — ölümcil felâkettir. Bunıñ içün Şimaliy Qırımda yaşayış yıllar ve asırlar boyunca özenden özenge, yağmurlı yıldan quraq yılğa qadar devam ete edi.
Suvsız ayat olması imkânsız. Qırımda suv daa kibi yom, kibi bar, atta eki deñiz. Amma şu deñizniñ suvları tuzludır. Yarımadanıñ öz suv menbaları köy hocalığı ve sanayı ihtiyaçlarını qaplap olamay. 1963 senesi oktâbr 17 künü Or qapıda (Perekopta) yañlağan patlav keniş topraqlarnıñ ve yüz biñlernen insannıñ taqdirini belgilegen. O vaqıt bendi patlatıldı ve Özü özeninden Qırımğa suv keldi ve o vaqıttan berli tek cenübiy qısmını degil de, Qırımnıñ tamamını da bereketli yer dep adlandırmaq mümkün oldı.
Or qapıda (Perekop), Ermeni bazar (Armyansk) yanında memorial
Suv meselesini eñ evvel oylağan insan Nikitskiy botanika bağçasınıñ temeli qoyucısı Hristian Steven edi, o belli Qırım ilim adamı, Nikitskiy botanika bağçasınıñ qurucısı ve birinci müdiri. Menşei itibarı ile isveç, Finlandiyada doğğan olıp, o butün ayatını Qırımğa bağışladı. Aynı onıñ kibi insanlar, bilgenimiz şu Qırımnıñ temelini taşlağan. 1846 senesi o — Cenübiy Rusiyeniñ köy hocalığı müfettişi vazifesinde buluna ekende — Özü özeninden Şimaliy Qırımğa quraq çöllerni suvlamaq içün kanal qurmağa teklif ete. Leyha içün 40 million rusiye rublesi kerek edi ve ükümet tarafından o aqçalar ayırılmadı. Qırım, kene bir qaç vaqıtqa qadar uquq ve tabiat menbaları ile degil, 1853-1855 yıllarında olğan cenkte rüsvaylı yeñilüvinen ve revanş planları ile bağlı edi. Çünki o vaqıt bar imkânlar aynı bu istiqametke yollanıla edi.
1916 senesi de kene şuña meñzegen bir leyha meydanğa keldi. Şimaliy Qırımnıñ suvarıluvı kene kündelik meselelerge çevirildi, amma Birinci cian cenki devam ete edi, imperiya darmadağın olıp barğan vaqıt, qısqa vaqıt içinde Fevral inqilâbı da meydanğa keldi, soñundan bolşeviklerniñ Oktâbr davusı de peyda oldı. Uzun zaman Qırımnıñ çöl tarafında ne olğanına, andaki zorluqlarğa az kişi diqqat bere edi.
Kommunist imperiyası aqçalarnı acımadı. Ne içündir kanallar qurucılığı Stalin içün bir fiks-ideya edi: Aq deñiz - Baltıq deñizi, İdil-Don… Belki de, İosif Vissarionoviçniñ üzerinde Panama kanalınıñ yapılması acayip têsir qaldırğandır? Tabiatqa kirişüv, onıñ deñiştirilüvi teşebbüsliligi bolşevik materialistik doktrinasına pek yaraşa edi. İnsan, deyler, — tabiatnıñ çarı ve tek doğru dünya baqışına saip "sovet adamı", kâinatnı bile o zapt etmek lâyıqtır. Bu manada quraq çöllerni yeşil tarlalar yaki çiçek açqan bağçalarğa çevirüv imkânı, nevbetteki plenum senesine qadar hocalıq maqsulını köterüv planlarına pek muvafıq kele edi.
Bunıñ içün vicdandan daa o zamanda da uzaq olğan sovet uqumeti o acayip planlarını amelge keçirmek içün daima para tapar, hatta eger bunıñ içün aç balağınıñ rızqını ondan çekip almaq kerek olsa bile. 1930-ıncı seneleri Özü özeninden Qırımğa kanal quruv planı aqqında muzakereler keçirildi ve ceryan hızlandı… Amma 1941 senesi İyün 22-sinde Ekinci cian cenki ketti ve başlanğanı kibi halqlar atasına köre planlaştırılğan vaqıttan tışqarı ketti. Mesele daa bir çoq yıllaarğa - bir on yıllıqqa sozulğan edi.
İlim araştırmaları bildire ki, Qırım ada yaki şimdiki daa olğan yarımada şekiline saip olmağanda — o çöller ile bir qısmı olıp qalğan, ve bizim içün bugün belli olğan özenleri - Moloçna, Quban, Don (Tañ) başqa bir istiqamette aqa ediler. Geologik avuştıruvlar bizniñ toprağımıznıñ peyzajını deñiştirtti. İstorik fecaatlardan daa soñ, memleketimiz böyle sınırlarına yerleşti. Qırım aman-aman adaya döndi, ihtimal ki, o birezden soñra bir qısım deñiz olıp bir ada sıfatında da olğan ola, ebet onıñ haritadaki tam sızğıları bir bütün qıta olaraq farqlı edi. Özenlerniñ suv yolları deñişti, Qırımnı dolana ediler. Şimaliy qısmı tüz ve cansız çöl sızıqlarınen birleşerek aqsız topraqqa çevirildi.
Fikrimizce adetten tış olağanleyhalar da muzakere etilmekte edi. Meselâ, Kerç boğazında qurtarıcı olaraq sedap yapılması aqqında da tüşünüle edi ve bunı alıp, alman işğalcileriniñ köpürni de onıñla deñiştirip ve suv yollarını tüzetici funktsiyasınen birleşmek te kerek edi. Qara deñizden kelgen tuzlu suv Azaq deñizine kirip olamaz edi; bir birez vaqıttan soñ Don ve Qubannen, toluıp Azaq deñizi özü de tatlı suv olıp şuña ait quraq çöllerni suvlamaq da mümkün olacaq edi. Belki, Qırım yaşayışlı ealisi hatırlay bile, bir vaqıtları Azaq deñizi daa az tuzlu ve, eñ müimi, o aqiqatta şunca derecede şaşqına leyha ola bilgenine baqmadan bayağı temellerge saip edi.
Hristian Stevenğe (Nikitskiy botanika bağçasınıñ qurucısına) abidesi
Susuzlıq ziyadesi ile Kerç şeerinde duyuldı, mında o vaqıtlarda çölüçülik inkişaf ettirilecek ve kemisazlama inkişaf etmek niyet etilgen edi. Qırım hocalığı kommunistik arbiy tüzüliş kenişlevinen beraber olğan flot eskerlerini aşağı-yuqarı daa bedbahtlaşmadan qurtarmaq, balıq avından raatlanmaq ve adam sayısını em de artırtmaq imkânına saip ola edi. Kerekli derecede maqsul cıymaq içün de, Qırımdaki köylerge iç bir vaqıt yetmegen - suv kerek edi.
Şunuñ qadar cidiy muzakere ile suv yetkizüvi de baqıldı... Krasnodar yalı boyundan Quban suvlarından birazını Kerç yarımadasına yollamaq baqıla edi. Böyle bir leyhanıñ nasıl fıyatqa olarcağını köz ögüne ketirmek çoq zordır.
Amma sağdüşünce yinede bu yeñişni qazandı — 1950 senesi Sentâbr 20 künü Sovet Ükümeti resmen qabul etilgen qarar ile Kahovka hidroelektrostantsiyasını meydanı 2 biñ kvadrat kilometrge yaqın olğan suv anbarınen beraber em de Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarını qurmaq qararını alğan edi.
Kanal tarihı başlanğan.