Qırımdaki Ukrain suvsıqlaqları

Qırım suniy suvsıqlaqları, olarnıñ meydanğa kelüv tarihi.

← Ana saifege qaytmaq

Petro Volvaç, NTŞ (İlmiy Şevçenko Cemiyeti) aqiqiy azası, UMY (Ukraina Yazıcılar Milliy Birligi) azası, Qırım MR nam qazanğan fan ve tehnika erbabı, 60 yıllıq tecribeli Qırımlı. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 senesi, 48-inci san

Şimaliy Qırım kanalı aqqında yarımadanıñ eñ müim ayat berici suv arteriyası olaraq pek çoq arhiv araştırmaları ve malümat materialları bar. Lâkin yarımadada kanaldan ğayrı aqiqiy ayat vaaları – suniy suvsıqlaqları da bar. Olardan çoqusı Dağaldında buluna ve olarnıñ ayatı yegâne suv menbalarınen – Qırım özenleri ve yılğalarınen sıqı bağlıdır.

Acayiptir ki, Rusiye imperiyası Qırımnı zapt etip Qırım hanlığını 1788 senesi lâğu etkenden soñ eki yüz yılğa yaqın vaqıt içinde ne melioratsiya işlerine, ne özen yataqlarınıñ tertiplenmesine, ne de suv aqımlarınıñ idare etilmesine hazineden bir qapik bile masraf etmedi. Baar ve yaz suvtasqınları vaqtında Qırım Dağaldısınıñ tınç ve yımşaq özenleri tıyılmağan deşetli aqımlarğa çevirile ediler. Olar menbalarından deñizge tökülgenge qadar öz ölümcil yolunda bütin köylerni, köpürlerni, yollarnı boza, bağ-bağçalarnı, tarlalar ve vadiylerni yoq ete, yarımadanıñ iqtisadiyatına pek büyük zarar ketire ediler. Bunıñ içün o vaqıttaki Qırım cemiyetinde vaqıt-vaqıt Dağaldında suv aqımlarını idare etüv ve bunıñ neticesinde suvsıqlaqları quruv kerek olğanı aqqında fikir peyda ola edi.

Birinci büyük sanayı suvsıqlağı – Alma suvsıqlağı 1929 (birinci nevbet) ve 1934 (ekinci nevbet) seneleri devamında qurulğan edi. Onıñ umumiy sığımı 6,2 mln m³ teşkil ete. 1935 senesi Qaçı özeninden suv alğan Bağçasaray suvsıqlağı işke tüşürildi. Onı qızdırmaq içün Egiz Oba yılğası saylanıldı, suvsıqlağınıñ sığımı ise 7 mln m³-ge yaqındır.

1938 senesi Qarasuvbazar şeeriniñ çetinde, Büyük Qarasuv özeni üstündeki yılğalardan birinde, o vaqıt yarımadada eñ büyük olğan Tayğan suvsıqlağı quruldı (sığımı 13,8 mln m³). Onıñ suvu asasen bağçalarnı ve bostanlarnı suvarmaq içün qullanıla edi. Şuralar devriniñ cenkten evelki nailiyetlerine Qırım Dağaldısında qurulğan Ayan suvsıqlağını da qoşmaq kerek. Onıñ birinci nevbeti 1936 senesi işke tüşürildi, ekincisi ise 1936-da. Onıñ içindeki suvnıñ umumiy kölemi 4 mln m³-den ziyadedir. Ayan özenindeki suvsıqlaq Aqmescit şeerini suvnen temin ete edi.

Yalıboyu, onıñ kurortları ve sanatoriylerinen beraber her zaman içmeklik suv yetmezliginden azap çeke edi. 1964 senesi Belbek özeniniñ yuqarı qısmında, Baş sıranıñ şimaliy yamaçında, Şçaslıve 1 ve 2 ve Klüçove köyleri yanında 11,8 mln m³ sığımlı suvsıqlaq tizildi, Qaçı özeninde ise sığımı 27,85 mln m³ olğan Zagorske suvsıqlağı quruldı. Olar Şçaslıve-1 suvsıqlağına birleştirildi. Şimdi ondan kelgen suv mahsus yasalğan tunel arqalı Yaltağa kele. Yalıboyu zomasında Ukraina tarafından daa bir qaç suvsıqlaq quruldı – Ulu Özen özeninde 13,25 mln m³ sığımlı İzobilne suvsıqlağı, ve 1986 senesi Demirci özeninde qurulğan, etraftaki köylerge ve Aluştağa suv bergen kiçik Qutuzov suvsıqlağı.

Şu surette, cenkten evelki ve cenkten soñki senelerde Rusiye tarafından şeerlerni ve etraftaki köylerni suvnen temin etüv içün faqat 5 suvsıqlaq – Ayan, Alma, Tayğan, Bağçasaray ve Lenin (Yüzmaq) suvsıqlaqları quruldı, olarnıñ umumiy sığımı qırq mln m³-ge yaqın. Şimdi baqayıq, Rusiye tecavuzcısı Qırımnı zapt etkende o yerde nasıl suv zenaatları ve tebiiy aqımlı olsun, tolturılmalı olsun, qandaq şebekesi olğan? 2014 senesi yanvar ayında yarımadada umumiy suv sığımı tahminen 400 mln m³ olğan 23 suvsıqlaq bar edi. Demek ki, Qırım suvsıqlaqlarınıñ qurulışında Ukrainanıñ issesi 80%-ge barıp yete.

Eñ eski Qırım suvsıqlağı — Alma

Şimaliy Qırım kanalı işke tüşürilmezden evel suvsıqlaqlarnıñ quruluvı ve suvaruv sistemalarınıñ şebekesi faqat dağlıq ve dağaldı Qırımda amelde buluna edi. Qırım vilâyeti Ukrainağa berilgenden endi eki yıl keçken soñ yarımadada eñ büyük suniy suvsıqlaqlar – Aqyar (Sevastopol) yanındaki Çorğuna (Çornoriçenske) suvsıqlağı (sığımı 64,2 mln m³) ve Aqmescit (Simferopol) suvsıqlağı (sığımı 36 mln m³) peyda oldı. Birincisi Aqyarnıñ ve Qara deñiz flotunıñ eñ ağır meselelerinden birini – içmeklik suv teminatı meselesini büyük derecede çezdi.

Aqmescit suvsıqlağı tek vilâyet merkezini içmeklik suvnen tolusınca temin etip qalmayıp, küçlü Salğır suvaruv sistemasını teşkil etmege de imkân berdi. O, Aqmescit rayonında 20 biñ gektardan ziyade köy hocalığı topraqlarınıñ suvarılmasını temin etti. Bundan ğayrı, Aqmescit suvsıqlağı (o vaqıt aqmescitliler şaqa etip oña deñiz degen ediler) raatlıq ve suv eglenceleriniñ eñ sevgen yeri oldı.

Bağçılıq, yüzümcilik ve bostançılıqnıñ inkişafı içün 1957 senesi Çürük Suv özeninde qurulğan Eski Qırım suvsıqlağı (sığımı 3,2 mln m³) da büyük emiyetke saiptir. 1964 senesi Büyük Özenbaş özeninde bayğı büyük Şçaslıven suvsıqlağı quruldı. 1972 senesi ise Ukraina Büyük Qarasuv özeninde koca Qarasuvbazar (Bilogirsk) suvsıqlağınıñ (sığımı 23,3 mln m³) quruluvını teşebbüs etti. O, aman-aman eski Tayğan suvsıqlağınıñ yanında buluna. Bu kompleks bütin Qarasuvbazar rayonınıñ suv teminatı meselesini çezip, köy hocalığı topraqlarınıñ, asasen bağ, yüzümlik ve bostanlarnıñ suvarılmasını temin etti.

1980 senesi Qaçı özeninde daa bir büyük – sığımı tahminen 28 mln m³ olğan Zagorske suvsıqlağı qurulıp işke tüşürildi. O, küçlü Qaçı suvaruv sistemasını yaratmağa imkân berdi. Tamam Qaçı vadiysi, Salğır ve Alma vadiyleri ile bir sırada, qıymetli Qırım meyvalarınıñ sanayı istisaleti merkezine çevirildi. Aqyar şeerini ve etraftaki köylerni yahşı içmeklik suvnen temin etüv içün 1966 senesi Alma özeninde küçlü Partizan suvsıqlağınıñ (sığımı 34,4 mln m³) quruluvı pek müimdir.

Şimaliy Qırım kanalınıñ işke tüşürilüvi, bir vaqıtları quraq olğan Qırım çölünde tolturılmalı suvsıqlaqlar şebekesini meydanğa ketirmege imkân berdi. Mütehassıslar olarnı Şimaliy Qırım kanalınıñ suvsıqlaqları dep adlandıralar, bular – Zelenoyar, Mijgirne, Samarlı, Keriç (Stantsiyne), Sokol, Kefe (Feodosiya), Frontove, Yüzmaq (Leninske) suvsıqlaqları olıp, umumiy sığımı 146,35 mln m³ teşkil ete. Rusiye Qırımnı işğal etkenden soñ, olarnıñ episi Dnepr suvundan marum qalıp, ya fena şekilde sığlana, ya quruy, ya da sasıq sazlıqlarğa çevirileler. Edi baqımsız qalğan, susuz Şimaliy Qırım kanalı kibi, bular da yavaş-yavaş bozulıp, qamışlarğa basıla.