Qırımdaki ukrainalılar Vrangelni añıp olamı?
Baron Pötr Vrangelniñ tercimeiyalası.
Sergiy Konaşeviç. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2016 senesi, 44-ünci san
2016 senesi sentâbr 18-inde Keriçte, Rusiye tarihında "Rusiye Cenübi Akimi" ve miqdarı ondan qat-qat ziyade bolşevik ordusına qarşı cenkleşken "Rusiye Ordusınıñ Baş komandanı" kibi belli baron Pötr Vrangelge eykel qoyuldı. Şahsiy yardımlar esabına parası toplanğan bu eykel, rusiye ve qırım kütleviy haber vastalarında "Rusiyede ilk eykel" olaraq adlandırıldı.
«Rus ananesi»
Abide İlkçağrılğan Andriy apostolı kilsesiniñ bağçasında Kefe ve Keriç mitropoliti Platonnıñ duası ile dikildi. Eykelniñ açılışında RF medeniyet naziriniñ birinci muavini Vladimir Aristarhov iştirak etip, halq parası ile eñ qıymetli monument ve eykeller yapıluvını "rus ananesi" dep adlandırdı.
Eykelni taqdis etken din adamları arasında başpapaz Mıkola Zinkov bar edi: 2014 senesi fevral 27-28 kicesi, yarımadanı zapt etüvde iştirak etmek içün Qırımğa hacı olaraq kelgen Rusiye vatandaşlarını Andriy kilsesinde sığındırğan tamam o olğan edi. Yaqınlarda "Qırım yolbaşçısı" Sergey Aksönovnıñ qoltutuvı ile o, ayni zamanda "Kuban qazaqları ordusı atamanı" olğan Krasnodar ülkesiniñ qubernator muavini Nikolay Doludağa 2014 s. baarinde "Qırımnı ukrain milletçilerinden qorçalagan" kubanlı "qazaqlar" şerefine bir şapel (çasa) qurmağa teşkiliy yardım etmesini teklif etti.
Keriçte Vrangelge eykel qoyuv teklifini yerli monarhistler birligi 2015 senesi baarinde ileri sürgen edi; o vaqıt şeer "äkimi" de buna qoltuttı. Hususan, şeer "şurası" ve "idare" yolbaşçıları Deñiz vokalzalı yanındaki bağçada eykel yerleştirmek qararına keldiler.
Bu vaqia Rusiye mediatik ve ilmiy muarında bir qıdıruv doğurdı. Meselâ, rusiyanıñ "Nakanune" naşiri qayd ete: "Qırımdaki 'aqqvardiya' ve 'monarhiya' keyfini Qırım halqından ziyade akimler aşılay: Aqyar (Sevastopol) qubernatorınıñ apaqayı imperatriçe II Katerinağa eykel qoyulması içün çalıştı, belli prokuror Poklonskaya ise Ebediy polk yürüşinde, Ullı Vatan cenki vaqtında cenk etken dedeleriniñ portretlerinı taşığan insannar arasında II Nikolaynıñ resimi ile çıqtı".
Pötr Vrangelge asılında qarşı kürreşken ideologiyanıñ vekili — şu anda Aqmescit şeeriniñ "deputatı" olğan kommunist Stepan Kiskin da bu vaziyette çette qalmadı. "Men tüşünem ki, Vrangel 'aq terror' etip, Qırım içün menfiy rol oynağan edi. Oña eykel kerek degil. Monarhiya ğayeleri, Bandera ve onıñ ğayeleri kibi qırım cemiyetinde 'populârdır'", — dedi aqmescitli "deputat".
Açılışında Rusiye medeniyet naziriniñ muavini Vladimir Aristarhovnıñ nutuqına qaytaylıq. Memurnıñ aytqanına köre, "aq areketniñ" yolbaşçılarından biri tek "Rusiye ordusında eñ yahşı komandanlardan" biri degil, daa "vatandaşlıq işleriniñ ulu tertipçisi" edi: onıñ sözlerine köre, Vrangel sayesinde Qırımda "Rusiyeniñ rus, milliy, devlet ve doğru zıñqılı" ola bilgenine, bugünde bu kibi şeylerni onıñ yapqanlarını ögrenmek qabaat olmağanına dair nümüne taqdim etilgen.
Bugünki Qırım oña iç bir ögüt alalmay, çünki anda ukrain olğan er bir şey yoq etile ve yaqıla, maamuriy basqı ile ukrainca qonuşqan balalar içün mekteplerde soñki sınflar yoq etile, ukrain kilseleriniñ tapınaqları zorbalıqnen alıp qapatıla, ukrain basma sözü kündüz çerağnen bile tabılmay. Bu aqqında daa soñra tafsilâtlıqnen laf etermiz.
"Rusiye Cenübi Ükümeti"niñ Ukrainanen munasebetleri¶
Tarihtan belli ki, 1920 senesi baarinde "qara baron" ordusınıñ esas taktik vazifesi Qırımdan çıqıp Şimaliy Tavriyağa barması edi, anda ise aziq qorlarını toldurıp, Ukrain Halq Cumhuriyeti (UHC) Direktoriyası yolbaşçısı Sımon Petlüranıñ, Vrangelnıñ onıñ ile añlaşmalar keçirgeni, qıta askeriylenen birleşmege planlaştıralar. Aynı yıl küzünde o öz qararınen qol astındaki topraqlarda ukrain tiline rusiye tili ile añi uquqlar berdi, "okütme tizimi ukrain tilinde olğan, mektepniñ, em devlet, em de hususiy olğan, ameliy qanuniyetlerine mütenasip bütün aqlarını bermege" emir etti. Tam o vaqıtta Qırımda "Qırım maârifi" ve "Ukrain hıtası" milliy-medeniyet cemiyetleri meydanğa ketirildi. Ondan evel Vrangel emirnen milletlerara adavetni teşviq etmege yasaq qoyğan edi.
Ukrain mustaqilliq tarafdarlarına oğraşuv, "aq areket" idare etüvi devrinde denikinliklerniñ zamanları ile deñiştigine köre pek pek farqlı edi: "hainlar" endi "qardaşlar" dep adlanmağa başladı. 1920 senesinde "Ukraina" sözünü qullanuvğa yasaq qoyulğandan soñ resmiy seviyede toponimik aqsızlıq toqtaldı. Qırımda, Vrangelnıñ karagâhı qasında Ukrainanen diplomatik alâqalar qurğan çernigivli qazaq ağalarınıñ nesilinden, general Vasıl Kiriyanıñ başlığında Ukrain Komitetı quruldı.
Vrangelge Qırımdakı idare etüv vaqtında Ukrainanen bağları büyük emiyet taşıdı, dep oqumaq mümkün. O vaqıtta eñ yahşı bağlar 1919 senesi noyabrde Parijde qurulğan ve çoq memleketlerde öz idarecileri olğan Ukrain Milliy Komitetinen bar edi. Qırımda 1920 senesi mayıs ayında Vrangel, UHC Ordusından general Mıhaylo Omelânovıç-Pavlenko basshlıgında, "añlaşuv şarayatlarını belgilemek" maqsadınen kelgen arbey diplomatik eyyetini qabul etti. Olar "ortaq tüşmannı urmaq" (yani kommunistlerni) ve "cemiyetteki mo'tedil daireler eki tarafniñ şovinistlerine de engel olmağına" añlaştılar.
Şu vaqıtta general-leytenant Kiriya "Rusiye Cenübi Ükümetiniñ" Ukrainanen bağlanuv planlarını yazğan edi. "Meraglısı şu, UHC arbey yolbaşçıları Aqyarda içüncı defa 300 qadar deñiz ofitserinen qonspirativ körüşüv keçirdiler, olar musafirlerni şevçenkonıñ 'Vasiyetnen' ('Zapovit') qarşıladılar ve 'Ukraina daa ölmedi' gimni aenki astında uzattılar", — Ivan Tsapkonıñ hatırlamalarında aytıla. O küni polkovnik Omelânovıç-Pavlenko öz nutqunda Qara deñiz flotınıñ coyuq sebepleri aqqında ayttı: "Eki yıl evel ukrain bayraqlarınıñ köterilmesi Ukrain arbiy-deñiz flotını yaratuvğa ümüt berdi, lâkin Ukrainadan ayıruv, qırımtatar halqınıñ mustaqil Qırım içün küreşi, rusiyeniñ 'bir-bütün' qararlaşmaları ve bolşeviklerniñ arbey ücümleri Aqyar deñizcileri ukrain flotı belgilerni taqmağa rühset etmedi".
General Vrangel, "Rusiye Cenübi", astrahan, kuban ve don devlet quruluşlarınıñ azaları. Aqyar, 1920 senesi iyül 22. Vrangeldan soñra – Vasıl İvanıs
Aqyarda Sarı-mavı tüsler¶
Bugün ne qadar ğarip körünse de, amma Vrangelniñ ükümranlığı vaqtında Aqyar Qırımdaki ukrain siyasiy ayatınıñ merkezine çevirildi: o zaman şeerde sol partiyalardan başqa episi ukrain siyasiy fırqalarnıñ yolbaşçılarınen körüşmek kibi bir şey edi. Hususan, belli siyasiy erbap Vasıl İvanıs öz hatırlavlarında Aqyarda "sarı-mavı tüsli acayip urbanen kelgen adam"nıñ onı qarşılağanı aqqında ayttı: bu adam ukrain polkovniki olaraq tanıtılıp, "ukrainlar gruppası ile Vrangelnı beraberinde areket etmek boyunca añlaşmağanı" istey dep bildirdi. Bu gruppanen körülüşüvde İvanıs, olar Qırım ukrainlarımı ya da Ukraina (qıta) ukrainlarımı, dep sorasa, "belgisiz cavap" aldı.
Olar şeerde olmağan general Kiriyanıñ körüşmesini istediler. "Olar iç bir vesiqa ve ukrain akimlerinen bağsız öz-özüne areket etkenini añladım", – dep İvanıs qayd etti. Başqa künü sarı-mavı yamıqları (naşıvkaları) olğan ve rusça-ukrainca tili ile onı Ğaliçınadan dep bildirgen bir yaşnıñ kördi. İvanıs o zaman ğaliçına ordusı aqqında ilk defa eşitti. "Yaş yigit ğaliçına ordusı, nadniprânskağa (özen arqasına) köre onca ruhsızlanmağan dep maqtana edi. Bu maqtanuv iç te tatlı degil edi, oña köre sobetni bitirmege cigerlendim", – dep İvanıs hatırlay, o zaman Aqyarda dürlü ukrain arbey birleşmeleri ve siyasiy taqımlarnıñ erbaplarınıñ pek çoq olması.
Mıqolayivli komsomolcılar: "Vrangelğa qarşı ögge! Er qanday baağa Qırım!"
Qırımdaki Kuban qazaqları¶
1920 senesi avgust 4 künü Aqyarda "Rusiye Cenübi quvetleri baş komandanı ile Don, Kuban, Terek ve Astrahan ükümetleri ve atamanları arasındaki añlaşma" imzalandı. Añlaşmada yuqarıdaki quruluşlarnıñ mutlaq istiklâliyesi ilân etildi, lâkin arbey, qurucu, tış memleketlernen alâqalar quruv ve iqtisadiyat nizamınen bütün uquqlar arbey başkomandanğa aittir dep bildirildi. Qazaq askeriyleri Sovet Rusiyasından ayırtılıp, Şimaliy Kafkas ve Zakavkazzeni almalı idiler.
Añlaşma "grajdanlar cenki yekünlengence" quvetli edi, onıñ lâyiha ya da cınma (denonsatsiya) yolı baqılmağan edi. O vaqıtları Kuban milliy ordusınıñ atamanı vazifesini alğan Vasıl İvanıs, Kuban halq cumhuriyeti namına bu añlaşmanı imzaladı. Şay, Qırımda Ukraina ile bağılmağan kuban qazaqları diviziyası (4,5-5 biñ) da, bağ qurmağa qıtağa delegatsiya ketirdi.
İvanıs hatırlamalarında bu añlaşmanıñ kâğıt üzerinde qanunsız akt ekenini tanıy, ve onen Vrangelniñ arasındaki şübeler aqqında ayttı. Öktâbrde o, Gürcistandan Qırımğa Kuban Şurasından fikirdeşleri kelmesini qabul etmege çabaladı, lâkin olarnıñ Qırımda yarımadada pro-ukrain çalışmalarğa qarşı Vrangelnıñ yasaqlav tenbilerinen soñ kelmemesine qarar berdi. Qırımda qalğan kubanlılar, İvanısnıñ aytqanına köre, "fena qayın-babanıñ evindeki" kibi yaşıy ediler, amma onı çıqaracaq başqa yer yoq edi.
Böyle de olsa, Vrangel, öz evelkisi Anton Denikinnıñ siyasatını tenqid eterek şöyle bildirdi: "Bolşeviklerge ve kommunalarga qarşı areketke başqan qüvetlerni birleştirmege, – ve bolşeviklernen, ve ukrainlernen, ve Gürcistan, ve Azerbaycannen uruşıldı, episi içün tek kiçikkene qaldı ki, kuban qazaqlarınen uruşmağa başlalar."
Vrangelnıñ ukrainlarğa muracaatı
Vrangel ordusında ukrain unsurlar¶
Qırım tarihçısı Andriy İvanets qayd ete ki, belki, yarımadanıñ pro-ukrain taqımları onıñ "aq areket" erbaplarından boşatılmasını qulaq asmaz idiler. Çünki ukrain devletçiligi fikrini bolşeviklerge qarşı ve UHC quvetlerinen işbirlik olmaqnı esasına alğan ukrain gizli topular (pidpilâ) bar edi. Tarihçınıñ bergen melümatına köre, 1920 yılnıñ yazında ve küz başında vrangelli ordusında "70-80% ukrain unsurlar" teşkil ete edi. Vrangel ordusınıñ bir çoq ofitserleri o vaqıtlarda UHC ve Ukrain Devletinde hızmet etken edi; olarnıñ arasında, rusiye sistemasına inanmağan aqiqiy ukrain vatanperverleri da tapıla edi.
Qırımnıñ ukrain taqımları arasında UHC platforması emiyetlidi, eger Ukraina müstakilligi qabul etilse bolşeviklerge qarşı olmaq esastı.
Sovet (Qızıl) ordusınıñ Savaş deñiz sırtlarını ve Or qapı tabyasını cırğandan soñra, 1920 senesi noyabrde Qırım limanlarından tarihınıñ eñ büyük deñiz boşaltılmasını kördi: Kezlev (Yevpatoriya), Aqyar, Yalta, Kefe ve Keriç priçallarından 150 biñ insan tolu 126 gemi çıqtı. Vasıl İvanıs añlatmalarında aytqanı kibi, olarnıñ arsında 15 biñ kuban qazaqları bar edi. "Añlaşılmaz şey, ecretden soñra baronnıñ ordusı UHC ükümetine onıñ ordusı arbeylerine Petlüra ordusuna qoşulmağa ya da UHC pasportlarını almağa yardım soñay ediler.
Şay, "qara deñizniñ aqyar yalısında anti-bolşevik quvetleriniñ Qırımnan çekilüvniñ künlerinde sarı-mavı lenatalı taç yahşı baqılır", dep yazdı Andriy İvanets. Pötr Vrangelnıñ eykeli astına sarı-mavı lentalarnen bağlı taç ne qadar yaraşıqlı ola bilsin – bugün añlamaq zor.
Keriçte Vrangelnıñ eykelniñ açılışı ve taqdislev, 2016 s. sentâbr