Qırım vulqanları
Yomart Qırım tabiatı bizni şaşqaliqtırmaga devam ete — Qırım ne Kamçatka, ne de İslandiyadır, lâkin yarımadamızda da vulqanlar bar.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 senesi, 51-inci san
Yomart Qırım tabiatı bizni şaşqaliqtırmaga devam ete — Qırım ne Kamçatka, ne de İslandiyadır, lâkin yarımadamızda da vulqanlar bar. Lâkin olar ateş ve magma degil, çamur (sıvı topraq) atalar, ve kerçek vulqanlarğa köre ufaqçalar, amma 400 yıl evel olardan biri püskürmesinen kerçekten felâket ketirdi.
Salsa — tek bir oyun degil
Salsa — faqat acı sous ya da latinoamerikan oyunı degil. Salsa — bu hem de yer çuquru olğan çamur vulqanı, yani "salza"dır. Konusğa oşağan çamur vulqanlarına makaluba diyler. Amma Qırımda olarnıñ em birincisi em de ekincisi içün bir gayrı resmiy ad bar — "blüvak"lar (qusucılar). Olar yerden tek çamur ve suv qarışığını degil de, gügürt-müvel (serkovoden) ve tebiiy gaz çıqaralar — bu sebepten olarnıñ eñ küçlü püskürmeleri aleş-ataş, küküreme, daş parçalarını çıqaruvnen kerçek vulqan püskürmesi kibi körüneler. Çoqusı vaqıt, aqiqiy magmadan farqlı olaraq, çamur "magması" yüzge çıqqanda sermege (suvumağa) yetişe. Yüzge atılğan sıvı çamurda kükürt-suv, yod ve brom bolca bulunğanı içün bu çamur şifalı olaraq qabul etile.
Bulğanaq çamur sopkası
Bulğanaq çamur vulqanları
Aq Manay boğazı ve Keriç boynu¶
Vulqanlarnıñ tam Şarqiy Qırımda bulunması tasadüfiy bir şey degil: çünki jeolojik cattan Keriç yarımadası Qırımnıñ bir qısmı degil. Millionlarca yıl evel, ilimciler ispatlağanı kibi, Azaq ve Qara deñiz arasındaki boğaz endi bar edi, faqat daa ğarbiy tarafta, şimdiki Aq Manay boğazınıñ yerine, ve Keriç ile Taman yarımadaları bir bütün ediler. Tamanda çamur vulqanları da aynı şekilde keniş tarqalğan.
Keriç yanında Bulğanaq çamur vulqanları gruppası tapıla: Obruçev, Vernadskiy, Abih, Pavlov, Tişçenko, Andrusov sopkaları, ve asıl bir salza — diametri boyu Qırımnıñ eñ büyük çamur vulqanı Merkez gölüdir (diametri 25 metr). Olardan eñ yüksegi ise — deñiz seviyesinden 74 metr yükseklik olğan Obruçev sopkası. Faqat Qırımda daa yüksek bir vulqan da bar.
Obruçev çamur sopkası
Cav-Töpe çamur vulqanı
Çamur vulqanı
Qırımnıñ kiçik Etnası¶
Bu — deñiz seviyesinden 120 metr yükseklikke barıp yetken Cav-Tötedir. Onıñ adı qırımtatar tilinden tercime etkende "Düşman-töpesi" dep aytıla. Ve bunıñ içün sebepler bar edi — XVII asırda onıñ püskürivü yaqında olğan köyni yoq etti. 1964 senesi bu tebiiy obyekt yerli emiyetli tabiat abidesi olaraq ilân etildi, 1975 senesinden ise umumukraina emiyetli tabiat landşaft abidesi olıp qaldı.
Eñ quvetli ve atılğan çamurnıñ kölemi boyunca has püskürilüv 1909 senesi yüz berdi, çamur aqıntısınıñ uzunlığı 330 metr, kenişligi ise 20-30 metrge yetken edi. Vulqan boğazından umumiy olaraq 128 biñ tonna sopka çamuru (lil) atıldı.
Vulqan 1914 senesi martnıñ 14-ünde kene ayandı. Onıñ cırtığından (boğazından) ot alevleri atılıp, qap-qara bir tütün diregi köterildi. Küküreme kibi davuş onlap kilometrden duyula edi. Köy tarafına taba pek büyük çamur aqıntısı areket etmege başladı, bu ise yerli adamlar arasında panika doğurdı. Lâkin er şey yarım saat içinde bitti.
Cav-Töpe 1925 ve 1927 senelerinde de ayandı, amma endi uquvetli degil edi. Eñ körüngen atıluv 1937 senesi qayd etildi, o zaman çamur tili 130 metr uzunlıqqa cetti. Soñki körüngen püskürüv 1982 senesi kerçekleşti.