Kerçteki ukrain oquv yurtları bir asır evel: ümitler ve kerçeklik
XX asırnıñ birinci yarımında Kerçte ukrain oquv yurtlarınıñ inkişafı.
Sergiy Konaşeviç. «Krımska svitlitsâ» gazetası, 2018 senesi, 42-nci sanı
Rivne yanındaki Zdolbunivdan Qırım Kerçine qadar biñ kilometrden ziyadedir. Lâkin bir asır evel Kerçteki asılzade qızlarğa Zdolbuniv hususiy qızlar gimnaziyasını bitirgenleri aqqında şadetnameler bir qaç yıl devamında berile edi. Bu oquv yurtunıñ qurucısı, saibi ve idarecisi baronesa Eleonora Oleksandrivna fon Taube edi. Gimnaziya 1905 senesi qurulğan eki sınıflı şeer demiryol oquvhanesiniñ binasında – Zdolbunivnıñ 1877 senesi teşkil etilgen eñ ilk oquv yurtunıñ binasında faaliyette buluna edi. Şindi bu binada 5-nci umumtasil mektebiniñ baş binası buluna.
Zdolbuniv qızlar gimnaziyası 1914 senesi – Birinci Cian cenki başlağan senede açıldı. Rusiye imperiyasınıñ ğarbiy sıñırları, Zdolbuniv olarğa yaqın edi, cephe sızığına çevirildi. Şunıñ içün oquv yurtı 1915 (diger malümatlarğa köre – 1914) senesi daa "tınç" olğan Kerçke tahliye etildi. Bu kibi tahliye umumiy edi, çünki imperiya ükümeti "yanğan topraq" taktikasını qullandı: cenk vaqtında qalğan bütün topraqlar tamamen temizlendi, bütün kârhaneler (ve eali de) cihazları ve hadimlerinen beraber mecbüriy sürette köçürildi, infrastruktura ise qasten bozula ve viran etile edi.
Rivne yanından Kerç boğazı yalısına "köçürilgen" gimnaziya bütün cenk devamında – şu cümleden Rusiye imperiyasını yıqqan inqilâp vaqtında ve soñrasında, Qırımnıñ alman işğal memüriyeti nezareti altındaki "Qırım ülkesi ükümeti" yolbaşçılığında "mustaqil devlet" ilân etilgen vaqıtta da çalışa edi.
Kerçniñ «Volna» gazetasınıñ 1918 senesi iyül 23 sanında şöyle ufaq bir malümat tapamız: "Halk maarif nazirligi muvaqqat idarecisi Nalbandov Kerç şeer idaresine, Zdolbuniv qızlar gimnaziyasınıñ qurucısı baronesa E.O. fon Taubege 1918-1919 oquv senesinde soñki üç senege beñzep öz gimnaziyasında Kerç cemiyet qızlar gimnaziyasınıñ binasında ekinci nevbette derslerni keçirmege izin bermek içün iç bir mania yoqmı dep muracaat etti. Şüphesiz ki, cenk vaqtı şaraitlerine köre mında tahliye etilgen Zdolbuniv gimnaziyasını ebediyen Kerçte qaldırmaq kerek olğanı tanılğan soñ, şeer idaresi buña iç bir tarzda mania olmaz.
Üstelik, şindi onıñ talebeleriniñ çoqusı yerli qızlardır." Lâkin, «Volna»nıñ nevbetteki sanında baronesa fon Taubeniñ imzası ile ilân berildi: "Ükümet gimnaziyalarınıñ tam uquqları olğan Zdolbuniv qızlar gimnaziyası, derslerni kerekli seviyede keçirmek içün uyğun bir bina qıdıra. Tekliflerinen er kün saat 3-5-te maña şahsen muracaat etmeñizni rica etem: İnstitutska, 25 (şindi Krupska soqağı; al-azırda bu adreste şeer tuvuthanesi yerleşe – müel.), M.G. Todorovnıñ dairesi. Aynı vaqıtta gimnaziyanıñ bütün sınıflarına kirmek içün arizalar da qabul etile." Oquv yurtunıñ ve onıñ saibesiniñ keleshek aqıbeti belgisiz qala.
Kerçteki «Volna» gazetasında malümat, 1918 s.
Evelce, iyül 16-da, «Volna» yazdı ki, "Duma" (ğaliba, şeer dumasını közde tuta) Kerçte politehnik institutınıñ açılmasını alğışladı: evelki künü guberniya zemstvo toplaşuvında yuqarı oquv yurtunı teşkil etüv komissiyasında bu fikir itirazlar doğurmadı. Evelki künü şeerge Oleksandr Korobov keldi – Kiyiv politehnik institutınıñ mezunı ve hadimi, yuqarı oquv yurtu tarafından Kerçte politehnik institutını meydanğa ketirüv muzakereleri içün vekâletlengen şahs. Bu yuqarı oquv yurtunı Kerçniñ eñ eski oquv yurtunıñ – Kuşnikov asılzade qızlar institutınıñ binasında (1830-ıncı senelerde açılğan ve onıñ metsenatları olğan ameldeki stats-mesleatçı Grigoriy Kuşnikov ve onıñ büyük oğlu Dmitro adınen adlandırılğan, institut 1920 senesinde öz bar oluvını toqtattı; şindi onıñ binasında Volodâ Dubinin adındaki 1-nci mektep yerleşe) yerleştirmek plânlaştırıla edi.
Lâkin institut memüriyeti bu haberni pek quvançnen qarşılamadı, bunıñ aqqında laf bile olamaz dep bildirdi, çünki "ülke ükümeti" yuqarı oquv yurtunıñ qapatıluv ihtimalına baqmadan, onı kenişletmege qarar berdi. Şunıñ içün "halk maarif naziri" Nalbandov Korobovğa "başlanğıç meydançıq" olaraq Aqyarnı baqmağa tevsiye etti – gerçi böyle meselelerni iç bir ihtisas komissiyası ve şeer özü de kötermegen edi. Bu arada kerçliler, yuqarı oquv yurtu içün yegâne uyğun binanı bermek imkânını qaçırğanlarına kederlendiler.