Qırım içün Dnepr suvı
Qırım yarımadasına her daim tatlı suv yetmey edi. Eksiklik quraq iklim ve büyük özenlerniñ olmaması ile bağlı edi.
Qırım yarımadasına her daim tatlı suv yetmey edi. Eksiklik quraq iklim ve büyük özenlerniñ olmaması ile bağlı edi. Şunıñ içün yarımadada yaşağan insanlar asırlar devamında suv tapmağa ve onı idareli qullanmağa ögrene ediler.
Suv resurslarınıñ eksikligi şaraitlerinde Qırımnıñ iqtisadiyatınıñ kompleks inkişaf etüvine işanmaq mümkün degil edi. Dnepr suvı yarımadağa kelecek kanal quruluvı ğayesi çoqtan eñ yahşı alimlerniñ aqıllarında peyda ola edi. Şunıñ içün umumiy olaraq yañı degil edi.
Daa XIX asırnıñ ortasında imperiya akimiyeti böyle bir variantnı baqa edi. İlk kere onı Nikit botanika bağçasınıñ qurucısı ve müdiri Hristian Steven teklif etti, amma o kerekli qoltutuvnı tapmadı. Bu meselege qaytmaq içün teşebbüsler 1916 senesinde yapıldı. Müendis V.D. Nikolskiy Stevenniñ fikrini inkişaf ettirip tehnik ceetten esaslandırdı, lâkin inqilâbi vaqialar innovatsion plânlarnıñ yerine ketirilmesine keder etti. Tek 1923-1924 seneleri kerekli malümatlarnı almaq ve leyha shemasını (sızmasını) tizmek mümkün oldı. Amma o vaqıttaki tehnologiyalarnıñ alçaq seviyesi sebebinden, tek 30-ıncı senelerde müellif tarafından Qırımnıñ Dnepr suvları ile suvarılması aqqında köterilgen farazlar tafsilâtlı olaraq baqılmağa başlandı, olarnıñ aktualligi ve daa da işlenüvi kerekligi tasdıqlandı.
A.S. Pampulovnıñ, müendis V.D. Nikolskiy tarafından 1930 senesinde tizilgen Qırımnıñ çöl qısmını Dnepr özeni suvları ile suvaruv leyha shemasına añlatma kâğıdına dair neticeleri (hulâsaları) şimdi Zaporijjâ vilâyeti Devlet arhivinde saqlanmaqta.
A.S. Pampulovnıñ, müendis V.D. Nikolskiy tarafından 1930 senesi mart 30-da tizilgen Qırımnıñ çölqısmını Dnepr özeni suvları ile suvaruv leyha shemasına añlatma kâğıdına dair hulâsaları.**
Zaporijjâ vilâyeti Devlet arhivi, R-813, Op. 1, iş 654, saife 25-49
Müendis suvaruv shemasınıñ eki variantını taqdim etti, dört qurucılıq nobetini ve mütenasip olaraq suvaruv zonalarını ayırdı, suv ve energiya hocalığınıñ idare etüv esaslarını işlep çıqardı.
Bundan ğayrı, V.D. Nikolskiy tarafından köy hocalığı, şu cümleden ekinçilikniñ yañı şekillerini inkişaf ettirüv içün ehtimal olğan iqtisadiy tesiri ögceden tahmin etildi, qurucılıqnıñ tahminen qıymeti esaplandı.
Hulâsalarda hususan qayd etile: «...Qırımnıñ çöl qısmını suv ile tolu temin etüv menbası olaraq, faydasız olaraq Qara deñizge tüşken Töben Dnepr suvları ola bile, albu ki, olar üç million gektardan ziyade meydanlı arazi suvara bilirdi».
Öz işinde V.D. Nikolskiy altı esas (dögüm) noqtayı qısqa ve aydın olaraq şekillendirdi: suvnı tapmaq – almaq - ketirmek – saqlamaq – bölmek – qullanmaq kerek. Onıñ şimaliy Qırım suvaruv shemasında o, böyle qarar berici tehnik elementlerini ayırdı: Ukrainanıñ iqtisadiy menfaatlarına büyük zarar ketirmeden Dneprden suvaruv suvını almaq; bu suvnı şimaliy Qırımnıñ sıñırlarına qadar naqliye etmek imkânı; şimaliy Qırımda yeterli derecede büyük suvaqlar yaratmaq imkânı; Sıvaş gölüniñ ğarbiy qısmını tuzsuzlandırmaq ve anda tatlı suvaq yaratmaq imkânı.
Umumen, V.D. Nikolskiyniñ leyha sheması alimler tarafından musbet olaraq qıymetlendirildi: «Yuqarıda aytılğanlarnıñ episi bizge müellifniñ Qırımğa suv ketirme shemasına menfiy yanaşmağa izin bermey... inkâr etilmez bir kercelik ile tasdıqlamaq kerek ki, şimaliy Qırım suvlaştırıluvğa muhtac, bu suvlaştırıluv içün Dnepr suvından başqa iç bir menba yoq».
«... Qahovkada daa yüksek bendi qurmazdan evel, suvaqlarnıñ quruluvı ile Dneprni tanzimlev, sol yalınıñ suvarılmasına dair farazlarnı bozmadan ve tek gidrostantsiyanıñ işini teñleştirip, Sıvaşqa büyük miqtarda suvnıñ öz-özünden aqqan alda naqliyesini de çeze bile. Şimdi Töben Dnepr boyu shema tasdıqlanmağan, şunıñ içün biz sayamız ki, müellif tarafından köterilgen faraz, variantnıñ müellif teklif etken doğrultuda kene de işlenüvini, yani Sıvaş rayonını suvaq olaraq qullanıp Qırımğa suvnıñ bir qısmınıñ avuştırıluvını mecbur ete», - denile hulâsada.
Müellif tarafından qullanılğan yüzey malümatlarğa, zıtlıq (ihtilâflı) anlarğa dair şikâyetler ve tenqitlerden qaçınmaq mümkün olmadı, amma bu müendisniñ işine nisbeten umumiy teessüratnı bozmadı: «Bütünittifaq emiyeti ve balaban iqtisadiy tesirini köz ögüne alıp, şimaliy Qırımnıñ Dnepr suvları ile suvarılmasına – er taraflı ögrenüv maqsadı ile kerekli azırlıq ve teşkilât, qıdıruv ve leyha işlerine deral başlamaq kerek».
Maalesef, cenkten soñki vaqıtta, kelecekte Şimaliy Qırım degen adnı alğan suvaruv kanalınıñ quruluvı ulımdevlet emiyetli prioritetti mesele olaraq tanılğanda, onıñ ğayeiy ilhamcisiniñ adı esassız olaraq unutıldı. Bugünge qadar müendis V.D. Nikolskiyniñ taqdiri aqqında kerceliknen iç bir şey belli degil, atta onıñ adı ve babasınıñ adı bile, çünki tapılğan bütün vesiqalarda tek initsialları ketirile.
V.D. Nikolskiyni Qırımnıñ Dnepr suvları ile suvaruv imkânını esaslağan ve tehnik ceetten isbatlağan alim olaraq şübesiz adlandırmaq mümkün. Ve bu ğaye, nihayet, bir qaç on yıllıqtan soñ ayatqa keçirildi.
1951-1971 seneleri devamında Avropada eñ uzun Şimaliy Qırım kanalı basamaqnen işke tüşürildi, onıñ qurucılığında biñlerce ukrainalı çalışa edi. Jıtomır vilâyeti Devlet arhivinde Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarınıñ quruluvına işçilerni yollav aqqında qararnı tapmaq mümkün oldı.
1951 senesi iyül 10-da qabul etilgen Ovrut rayon zemetkeşler deputatları şurası İcra komitetiniñ 298 nomeralı «1951 senesi Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarınıñ quruluvı içün ihtisaslı işçi quvvetiniñ teşkilâtiy toplanuvınıtasdıqlav aqqında» qararı.**
Jıtomır vilâyeti Devlet arhivi, f. R-4715, op. 1, iş 15, saife 57-58
Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarınıñ qurucılığına SSCB Nazirler Şurası ve U(b)KP MK-niñ 1950 senesi sentâbr 20-deki «Qahovka gidroelektrostantsiyası, Cenübiy Ukraina, Şimaliy Qırım kanallarınıñ quruluvı ve Ukrainanıñ cenübiy rayonları ile Qırımnıñ şimaliy rayonlarınıñ topraqlarını suvaruv aqqında» qararı esasında başlanıldı. Leyhanıñ maqsadı – Ukrainanıñ cenübiy regionlarında ve Qırımnıñ şimaliy rayonlarında köy hocalığı istisalatı içün kerekli şaraitler yaratuv.
Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarınıñ Qırımdaki Çatırlıq özenine qadar quruluvınıñ leyhalavını «Ukrvodproyekt» teşkilâtı yerine ketirmeli edi. Leyha-qıdıruv işlerinde dürlü leyha teşkilâtlarınıñ 2 biñden ziyade müendis-tehnik personeli iştirak etti. Bundan ğayrı, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanalları qurucılığınıñ leyha teminatı esnasında USSC-niñ 17 ilmiy-tedqiqat ve oquv müessisesi celp etildi.
Şimaliy Qırım kanalını 2 biñ yer qazuv maşnaları yardımı ile 10 biñden ziyade insan qura edi. Olarnıñ eñ küçlüleri tanklardan yañıdan donatılğan buldozerler edi.
Qurucılıqnıñ ilk senesinde kapital yatırımlarını özleştirüv yıllıq plânı muddetinden evel berildi. USSC Nazirler Şurası ve U(b)KP MK tarafı faal destegi sayesinde muna irişmek mümkün oldı, çünki cumhuriyet yolbaşçı institutları vaqtında kadrlarınen temin ettiler ve fırqa teşkilâtları vastasınen idare etüv yapısını şekillendirdiler.