Yabancı Edebiyatta Kırım: Okyanus Ötesi Siç
Amerikalı yazar Harold Lamb'in sayfalarında Kırımlı «Kurt».
Valeriy Verhovski, Olek Veremko-Berejni. «Krymska Svitlytsya» Gazetesi, 2018, Sayı 21
"Who is there?" "Cossack, batko!" Harold Lamb «Han Tal Taulay»¶
Yüz yıl önce okyanusun öte yakasında yazar Harold Lamb yaşadı ve eserler verdi. Onun adı Ukraynalı okurlar için pek bilinmez. Lamb, 1 Eylül 1892'de Alpine, New Jersey'de doğdu, Columbia Üniversitesi'nde okudu ve edebiyata 1917'de adım attı. Büyük İskender, Cengiz Han, Ömer Hayyam, Kanuni Sultan Süleyman gibi geçmişin ünlü şahsiyetlerinin romanlaştırılmış biyografileriyle tanınır, ancak Lamb kariyerine «Kurt» çağrı işaretli Ukraynalı bir Kazak hakkında macera öyküleriyle başladı. Siçoviklerin Kurt adını verdiği Kazak Klıt hakkındaki öykü dizisi, 1917'den 1926'ya kadar yazılmış 19 eserden oluşur.
"Kudretli Katil" öyküsünün kapağı, Kazak Klıt kitap serisinden
«Klıt Semerkant'tan bitkin düşmüştü ve uçsuz bucaksız bozkır ovasını özlüyordu... Ukrayna ve Tatar topraklarının anıları onu duygulandırmıştı…» («Kudretli Yok Edici»).
Kurt-Klıt iyi bir Kazaktı ve ataman oldu. Ancak artık yaşlanmıştı ve komuta etmek yaşlılara göre değildi. Eski geleneğe göre ruhunu kurtarmak için manastıra çekilmeden önce, içinde dünyayı dolaşma, başka diyarları görme arzusu doğdu… Doğuya doğru yola çıktı. Ve tabii ki, bir Ukraynalı için doğu Kırım'da başlar.
Dizinin ilk öyküsünde Klıt başka bir Siçovikle anekdotik bir tartışmayı kazanır, ancak ikincisinde okur nihayet gerçek kahramanı görür. Zaporojya Kazağı, manevi oğlunun nişanlısını esaretten kurtarmak için tek başına bütün bir istilacı ordusunu Kırım Hanlığı topraklarına kadar kovalamak zorunda kalır. Ve Klıt, askeri kurnazlıklar sayesinde düşmanın bütün bir ordusunu yenmeyi başarır. Üçüncü eserde artık Ukrayna'yı Kırım Tatarları ve Kalmukların ortak saldırısından kurtarır. Ancak kalleş Kazak starşinası tarafından Siç'ten kovulduğu için savaş alanından dönmekte acele etmeyecek, çağ açan maceralarla dolu bir Asya odisesine başlayacaktır.
Klıt, yüzyıllardır yeraltında gizlenen ve komşu ülkeleri terörize eden haşhaşi imparatorluğunu içeriden çökertir. Cengiz Han'ın mezarını hazinelerini avlayarak arar. Ancak onlara sahip olmak yerine, savaşan kabileleri birleştirerek ve kağan — hanlar hanı olarak bütün Tatarya'yı ve kutsal emanetlerini Çin istilasından korur. Beş savunmacıyla, yüzyıllar boyunca Prester John'un hazinelerinin saklandığı kaleye Kalmuk ordusunun saldırısını püskürtür, kardeş Afganistan'a Büyük Moğollara karşı uluslararası yardım düzenler.
Ve bu, dünya edebiyatındaki en epik Kazak hikâyesinin maceralarının hepsi değildir. Zehirli hançerler ve kutsal kılıçlar, savaş filleri ve kör ajanlar için şifreli mektuplar, gizli tarikatlar ve kanlı kültler, mezarlar ve zindanlar, mağaralar ve çöller, saraylar ve savaş alanları — Asya'nın tüm egzotizmi; acımasız hükümdarlarının oyunları için bir satranç tahtası olarak beliren Asya.
Yıllarca süren gezilerden sonra iyice yaşlanmış olan Kazak, eve, Siç'e dönmeyi düşünür. Elbette dönüş yolu daha kolay olmayacaktır. Don Kazaklarını kurtarırken, kâh Boris Godunov kâh Düzmece Dmitri önderliğindeki Moskofların gücüyle karşılaşmak zorunda kalacak, ardından da kuzeyden gelen hain Kazak müttefiklerinden intikam almak için. Klıt Kurt Siç'e dönecek ve ataman gürzü ellerine geri dönecektir.
Harold Lamb her öyküde kahramanı için gitgide daha umutsuz durumlar yaratmayı kendine görev edinmişti ve onun bu durumlardan yine de çıkış yolu bulması nedeniyle eleştirmenler yazara "sürprizler ustası" adını taktı. Harold Lamb'in entrika ve sürprizlerle dolu olay örgüleri kurma yeteneği, öncelikle Zaporojya Kazağı hakkındaki öykülerinde geliştirilmiş olup, ona Hollywood yapımcılarının kapısını açtı ve dünya onun senaryolarıyla çekilmiş birkaç Haçlı filmi izledi. Lamb'in Asya'ya olan uzun süreli ilgisinin ürünü olan Cengiz Han'ın romanlaştırılmış biyografisinin başarısı ise — bu tür çalışmaların ilki — tam anlamıyla olağanüstüydü.
Robert Howard, Kazak Klıt dizisinin etkisiyle dünyaca ünlü bir karakter yarattı — Kimmer Conan. Howard'ın Kızıl Sonya hakkındaki öyküsünde de «Kazak dizisi»nin etkisi açıkça hissedilir. Nitekim, Howard'ın Kızıl Sonya'sı da bir Ukraynalıydı, bizzat Roksolana'nın kız kardeşiydi ve ancak çok sonraları çizgi roman yazarları onun adını fantastik dünyalarda Conan'ın yoldaşı için ödünç almaya karar verdiler.
Kazak Klıt'ı dönemin sayısız ucuz edebiyat kahramanı arasından ayıran bir başka ilginç özellik daha vardır. Klıt dizi boyunca Kırım Tatarlarının ateşli bir düşmanıyken yavaş yavaş tüm Tatar kabilelerinin en iyi dostuna dönüşür. Başlangıçta genç yazar en kolay yolu seçti: Zaporojya kahramanı serinin ilk eserlerinde Tatarları yalnızca kan düşmanı olarak görür. Ancak çok geçmeden, en çok Asya tarihine ilgi duyan Lamb, Doğu'nun şeytanlaştırılmasına karşı çıkmaya karar verdi. Esasen Lamb, «Kazak» nesrinde Zaporojyalılar ve Tatarlar arasındaki nefret gibi rahatsız edici meseleyi olay örgülerinde gündemden kaldıran neredeyse ilk yazar oldu. Başlangıçta Klıt Tatarları ancak «iğrenç kâfirler» diye adlandırırken, çok geçmeden onların onurunu, sadakatini ve cesaretini takdir ederek neredeyse tüm Asya halkları arasında dostlar edinir.