Ecnebiy edebiyat eserlerinde Qırım: Okean artındaki Seç
Amerika yazıcısı Harold Lambnıñ saifelerinde Qırım «Qurdu».
Valeriy Verhovskıy, Olek Veremko-Berejnıy. «Qırım svetlitsası» gazetası, 2018 sene, № 21 sayı
"Who is there?" "Cossack, batko!" Harold Lamb «Han Tal Taulay»¶
Yüz yıl evel okeannıñ o bir tarafında Harold Lamb adında bir yazıcı yaşap yaratqan. Onıñ adı ukrain oquvcılarına az bellidir. Lamb 1892 senesi eylül 1-de Alpaynda, Nyu-Cersi ştatında doğdı, Kolumbiya universitetinde oqudı, edebiyatqa ise 1917 senesi geldi. O, keçmişniñ meşhur şahıslarınıñ: Aleksandr Makedonskiy, Cengizhan, Omar Hayyam, Sultan Süleyman Qanuniniñ romanlaştırılğan tercimeihalları ile bellidir, lâkin Lamb öz işini «Qurt» laqaplı ukrain qazağı haqqındaki maceralı povestlerden başlağan. Qazaq Qlıt (seççiler onı Qurt dep adlandırğanlar) haqqında povestler silsilesi 1917-den 1926 senege qadar yazılğan 19 eserden ibarettir.
Qazaq Qlıt haqqında kitaplar silsilesinden "Qudretli yoq etici" povestiniñ cildi
«Qlıt Samarqandtan yorulğan edi ve keniş çöl tüzlügini özley edi... Ukraina ve tatar toprağı haqqında hâtıralar onı heyecanlandırdı…» («Qudretli yoq etici»).
Qlıt-Qurt yahşı bir qazaq edi ve ataman oldı. Lâkin o artıq yaşlı edi, komanda etmek ise qartlar içün iş degil. Lâkin eski an'anege körə, canını qurtarmaq içün manastırğa ketmezden evel, onda dünya boyu seyahat etmek, başqa memleketlerni kormek arzusu doğdı… O şarqqa taraf seyahat etti. Ancaq, elbette, ukrain içün şarq Qrımdan başlana.
Silsileniniñ birinci hikâyesinde Qlıt başqa bir seççi ile lâtfalı bir mucadalede yeñe, ekinci hikâyede ise oquvcı nihayet kerçek qahramannı görecek. Zaporojets öz oğullıq alğan oğlunun nişanlısını esirlikten qurtarmaq içün Qırım hanlığı toprağına qadar hücumcılarnıñ bütün bir ordusını tek başına taqip etmege mecbur ola. Ve Qlıt, cenk hileleri sayesinde, duşmannıñ bütün bir ordusını yeñmege muvaffaq ola. Üçünci eserde o artıq Ukrainanı Qırım tatarları ve qalmuqlarnıñ birleşken hücumından qurtara. Lâkin hilekâr qazaq başlıqları tarafından Seçten qulalanğan qahraman cenk meydanından qaytmağa acele etmez, Asiya boyu epohal maceralarğa dolu bir odisseya başlar.
Qlıt asırlarnen yer altlarında gizlenip, qonşu memleketlerge deşşet saçqan asasinler imperiyasını içeriden yeñer. O, hazineler arqasından quvalap, Cengizhannıñ mezarını tapar. Lâkin olarnı elde etmek yerine, duşmanlaşqan qabilelerni birleştirip ve qaqan — hanlar hanı olup, bütün Tatariyanı ve onıñ mukaddes yadigârlarını Çin fetihinden qorçalayar. Beş qorçalayıcınıñ quvvetinen asırlar devamında Presviter İoannıñ hazineleri saqlanğan sarayğa qalmuq ordusınıñ hücumını keri qaytarır, ulu moğollarğa qarşı qardaş Afğanistanğa beynelmilel yardım teşkil eter.
Ve bu, dünya edebiyatındaki eñ epik qazaq ikâyesinden bütün maceralar degildir. Zeherli hancerler ve mukaddes qılıçlar, cenk filleri ve kör agentler içün şifrelengen mektuplar, gizli ordenler ve qanlı kultlar, türbeler ve hapishaneler, mağaralar ve çöller, saraylar ve cenk meydanları — Asiyanıñ bütün egzotikası; merhametsiz hükümdarlarınıñ oyunları içün şahmat tahtasına çevirilgen Asiya.
Çoq yıllıq seyahatlerden soñ artıq tamamen qartlaşqan qazaq evge, Seçke qaytmağa niyetlenir. Elbette, keri yol qolay olamaz. Don qazaqlarını qurtarıp, soñra ise şimalden kelgen hain qazaq müttefiqlerinden intiqam almaq içün, o gah Boris Godunov, gah Lje Dmitriy başlığında moskovitlarnıñ quvvetinen qarşılaşmağa mecbur olacaq. Qlıt Qurt Seçke qaytar, onıñ ellerine ise ataman bulavası keri qaytır.
Harold Lamb povestten povestke öz qahramanı içün barğan sayın çaresiz vaziyetler uydurmağa vazife qoyğan edi, ve qahramannıñ olardan nasıl etip çıqqanı içün tenqitçiler müellifni "sürprizler ustası" dep adlandırğanlar. Harold Lambnıñ eñ evel zaporojets haqqında povestlerde işlenip çıqılğan, intriqa ve bekleilmegen vaqialarğa dolu süjetlerni qurmaq qabiliyeti onıñ yanına Hollivud prodüsserlerini ketirdi ve onıñ senariyleri boyunça haçlılar haqqında bir qaç film dünya yüzü kördi. Lambnıñ Asiyağa olğan qadimiy merakınıñ meyvesi olğan ve bu kibi işlerden birinci olğan Cengizhannıñ romanlaştırılğan tercimeihalınıñ muvaffaqiyeti ise sadece fenomenaldir.
Epsen qazaq Qlıt haqqında silsileniniñ tesiri tübinde Robert Hovard bütün dünyada belli olğan personajnı — kimmeriyalı Konannı yarattı. "Qazaq silsilesiniñ" açık tesiri Hovardnıñ Qızıl Sonya haqqındaki povestinde de duyula. Evet, Hovardnıñ Qızıl Sonyası da ukrain qızı, Roksolananıñ öz hemşiresi edi, ve tek çoq soñra komiks müellifleri onıñ adını fantezi dünyalarında Konannıñ cenkdaşı içün almağa qarar berdiler.
Qazaq Qlıtnı o vaqıttaqı ucuz edebiyatnıñ çoq saylı qahramanları arasında daa bir meraqlı hususiyet ayıra. Qlıt silsile devamında Qırım tatarlarınıñ sert nefret eticisinden yavaş-yavaş bütün tatar qabileleriniñ eñ yahşı dostuna çevirile. Evelâ genç müellif eñ sade yol ile ketti: onıñ zaporojets qahramanı serialnıñ birinci eserlerinde tatarlarnı yalnız qan duşmanı dep kore. Lâkin çoq keçmeden eñ ziyade Asiya tarihi ile meraklanğan Lamb Şarqnı şeytanlaştırmağa qarşı çıqmağa qarar berdi. Essas qısmında Lamb "qazaq" prozası çeçivesinde öz süjetlerinde zaporojetsler ve tatarlar arasındaki nefret meselesini hemen-hemen ləğv etken birinci müellif oldı. Eger evelâ Qlıt tatarlarnı ancaq "iğrenç dinsizler" dep adlandırsa, çoq keçmeden olarnıñ liyaqatını, sadaqatını ve cesaretini yüksek qıymetlendirip, hemen-hemen bütün Asiya halqları arasında özüne qardaşlar tapar.